Interpelacja w sprawie negatywnych skutków reformy finansowania oświaty i braku mechanizmów współfinansowania edukacji dzieci spoza gminy

Interpelacja w sprawie negatywnych skutków reformy finansowania oświaty i braku mechanizmów współfinansowania edukacji dzieci spoza gminy Interpelacja nr 9971 do ministra edukacji w sprawie negatywnych skutków reformy finansowania oświaty i braku mechanizmów współfinansowania edukacji dzieci spoza gminy Zgłaszający: Rafał Romanowski Data wpływu: 22-05-2025 Szanowna Pani Minister, w związku z wejściem w życie 1 stycznia 2025 r. reformy finansowania oświaty, polegającej na zastąpieniu subwencji oświatowej modelem „globalnych potrzeb oświatowych”, składam interpelację dotyczącą rosnących problemów z dostępem do edukacji publicznej dla dzieci uczących się poza miejscem zamieszkania oraz zagrożenia stabilności funkcjonowania szkół podlegających samorządom gminnym. Reforma, choć zakłada elastyczność i większe dostosowanie środków do lokalnych warunków, w praktyce pozbawiła system narzędzi zapewniających sprawiedliwe finansowanie międzygminne. Zasada „pieniądza za uczniem” została zlikwidowana, a jej brak doprowadził do pogłębiających się konfliktów między samorządami – szczególnie w gminach wiejskich sąsiadujących z miastami powiatowymi. W moim regionie dramatyczny przykład tego chaosu obserwujemy w Szkole Podstawowej nr 1 im. Władysława Broniewskiego w Makowie Mazowieckim, gdzie z powodu braku instrumentów prawnych umożliwiających przekazywanie środków między gminami, doszło do otwartego sporu między miastem Maków Mazowiecki a gminami wiejskimi Czerwonka i Szelków. Gminy te, nie mogąc finansowo wspierać edukacji dzieci w miejskiej szkole, są zmuszone ograniczać kierowanie tam uczniów, co wprost uderza w ich konstytucyjne prawo do nauki. Co więcej – z wielu gmin w Polsce płyną sygnały o realnym ryzyku likwidacji szkół podstawowych, które w nowym systemie stają się nieopłacalne w utrzymaniu. Brak wyrównawczych mechanizmów finansowych, niewystarczające dochody własne z PIT i CIT oraz ograniczone możliwości tworzenia międzysamorządowych porozumień sprawiają, że szkoły gminne, zwłaszcza wiejskie, mogą zostać zlikwidowane nie z przyczyn demograficznych, lecz wyłącznie ekonomicznych. W związku z tym kieruję do Pani Minister następujące pytania: 1. Dlaczego przy wdrażaniu nowego modelu finansowania oświaty nie zabezpieczono systemowego mechanizmu transferu środków finansowych między gminą zamieszkania ucznia a gminą prowadzącą szkołę, do której uczęszcza? Czy ministerstwo nie przewidziało, że likwidacja zasady „pieniądza za uczniem” doprowadzi do konfliktów i odmowy przyjmowania dzieci spoza gminy? 2. Czy ministerstwo posiada gotowy projekt przepisów umożliwiających lub zobowiązujących JST do wspólnego finansowania placówek oświatowych w sytuacji, gdy uczniowie z jednej gminy uczęszczają do szkoły w innej? Jeśli tak, proszę o przedstawienie projektu oraz harmonogramu prac legislacyjnych. Jeśli nie, dlaczego zaniechano przygotowania takich rozwiązań? 3. Czy rozważane jest wprowadzenie „funduszu wyrównawczego” dla gmin wiejskich o niższych dochodach własnych, które nie mają możliwości samodzielnego finansowania szkół lub uczestniczenia w kosztach nauczania dzieci poza swoją gminą? Jakie działania zostały podjęte w tym zakresie? 4. Czy ministerstwo planuje przywrócenie jakiejkolwiek formy zasady „środków za uczniem” – nawet w ograniczonej postaci – dla zapewnienia minimalnego finansowania międzygminnego? 5. Czy rząd i ministerstwo mają świadomość, że brak tych rozwiązań grozi likwidacją szkół podstawowych w gminach wiejskich, nie z powodów demograficznych, ale finansowych, i czy ministerstwo ma plan przeciwdziałania tej groźnej tendencji? 6. Czy Pan Minister nie uważa, że obecny model premiuje zamożne gminy miejskie kosztem obszarów wiejskich i pogłębia nierówności terytorialne w dostępie do edukacji publicznej? Proszę o przedstawienie konkretnych działań, które mają zapobiec tym skutkom. Pani Minister, oświata publiczna nie może paść ofiarą źle skalkulowanej reformy, w której rachunek ekonomiczny wypiera interes ucznia, a szczególnie dziecka z obszaru wiejskiego. Oczekuję konkretnych deklaracji, projektów legislacyjnych i realnych narzędzi naprawczych, zanim w wielu gminach zacznie się proces zamykania szkół i ograniczania naboru. Z poważaniem Rafał Romanowski Poseł na Sejm RP

Odpowiedź na interpelację w sprawie negatywnych skutków reformy finansowania oświaty i braku mechanizmów współfinansowania edukacji dzieci spoza gminy Odpowiedź na interpelację nr 9971 w sprawie negatywnych skutków reformy finansowania oświaty i braku mechanizmów współfinansowania edukacji dzieci spoza gminy Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Henryk Kiepura Warszawa, 12-06-2025 Szanowny Panie Pośle, z dniem 25 października 2024 r. weszła w życie ustawa z dnia 1 października 2024 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego (Dz. U. poz. 1572). Ustawa ta zastąpiła ustawę z dnia 13 listopada 2003 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego. Ustawa oznacza zmianę systemu finansowania jednostek samorządu terytorialnego (JST). Jej celem jest zapewnienie stabilnego system finansowania JST oraz zwiększenie dochodów JST w sposób systemowy. Zgodnie z ww. ustawą, w 2025 r. dochody JST wzrosły o 24,8 mld zł w stosunku do kwoty, która byłaby ustalona na podstawie wcześniej obowiązujących przepisów. W nowym systemie, dochody samorządów z tytułu udziału w PIT i CIT zostały uniezależnione od zmian podatkowych. Dochody samorządów opierają się na lokalnej bazie dochodowej i są liczone od dochodów podatników zamieszkałych/mających siedzibę na terenie danej JST (a nie od podatku należnego). Zapewnia to stabilność i przewidywalność dochodów samorządowych. W zakresie finansowania zadań oświatowych od 2025 roku dla JST są naliczane kwoty potrzeb oświatowych. Ustalanie kwot potrzeb oświatowych zastąpiło dotychczasowe naliczanie środków w ramach części oświatowej subwencji ogólnej i tzw. dotacji przedszkolnej. Łączna kwota potrzeb oświatowych na 2025 r. wynosi 102,7 mld zł i jest ona wyższa w stosunku do sumy kwot części oświatowej subwencji ogólnej zaplanowanej w ustawie budżetowej na rok 2024 i kwoty dotacji celowej na dofinansowanie zadań w zakresie wychowania przedszkolnego w roku 2024 (razem 92,2 mld zł) o 10,5 mld zł, tj. o 11,4%. W kwocie tej uwzględniono także środki związane z podwyżkami średnich wynagrodzeń nauczycieli o 4,1%. Dodatkowo w ustawie budżetowej na 2025 rok (rezerwa celowa poz. 36 pn. uzupełnienie środków subwencji ogólnej dla JST), zaplanowano kwotę prawie 1 mld zł na pokrycie skutków wynikających ze zwiększenia wskaźnika wzrostu średnich wynagrodzeń nauczycieli z poziomu 4,1% do 5,0%. Aktualnie sposób finansowania zadań oświatowych jest powiązany ze swobodą jednostek samorządu terytorialnego w kształtowaniu polityki oświatowej na swoim terenie. Samorządy kierują się własnymi kryteriami podziału środków budżetowych na poszczególne szkoły i placówki, w szczególności mogą uwzględnić lokalne uwarunkowania i specyfikę poszczególnych szkół. Samorządy terytorialne, prowadząc (dotując) szkoły i placówki, działają w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność, w tym finansową. W każdym samorządzie faktyczne skutki realizacji zadań oświatowych są efektem samodzielnego stosowania przepisów. Algorytm podziału potrzeb oświatowych uzależnia wysokość przyznawanych środków od skali i struktury realizowanych zadań, mierzonych liczbą uczniów i wychowanków, z uwzględnieniem stopni awansu zawodowego nauczycieli. W związku z powyższym nie zrezygnowano z zasady, że środki idą za uczniem. Reforma finansowania jednostek samorządu terytorialnego wprowadzona ustawą z dnia 1 października 2024 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego wzmacnia i stabilizuje finanse JST poprzez zwiększenie dochodów własnych, od których zależą możliwości realizacji zadań i rozwoju samorządów. Zgodnie z wprowadzonymi rozwiązaniami głównym źródłem dochodów JST są dochody podatkowe, zaś subwencje z budżetu państwa mają charakter uzupełniający. Kierunek zmian wyraźnie podąża w kierunku decentralizacji państwa. Wsparcie organów prowadzących szkoły podstawowe, o małej liczbie uczniów, zawsze było ważne zarówno dla Ministra Edukacji Narodowej, jak i całej Rady Ministrów. W skali kraju wysokość dodatkowych środków w 2025 roku w ramach potrzeb oświatowych naliczonych za pomocą wagi dla małych szkół (waga P 4 ) wyniosła 0,4 mld zł. Duże środki naliczane są w ramach potrzeb oświatowych dla uczniów szkół położonych na terenach wiejskich i w miastach do 5 tys. mieszkańców. Tzw. wagą wiejską w ramach potrzeb oświatowych (P 1 i P 2 ) w 2025 roku naliczono ok. 5,0 mld zł. Dodatkowo dla dzieci objętych edukacją przedszkolną w placówkach zlokalizowanych na terenach wiejskich lub w miastach do 5 000 mieszkańców naliczono w 2025 roku dodatkową kwotę potrzeb oświatowych w łącznej wysokości ok. 0,7 mld zł. W algorytmie podziału potrzeb oświatowych jest jeszcze rozwiązanie sprzyjające między innymi samorządom prowadzącym małe szkoły. Mechanizm połączenia wskaźnika „zamożności” ustalanego na podstawie dochodów podatkowych i wskaźnika określającego wielkość szkoły dla dzieci i młodzieży (dodatkowe środki otrzymują mniej zamożne samorządy z małymi szkołami). W potrzebach oświatowych na 2025 rok wagą w tym zakresie naliczono środki w wysokości 1,2 mld zł. W dniu 6 maja br. Minister Edukacji ogłosiła nabór do nowego pilotażowego programu inwestycyjnego pod nazwą Mała szkoła - wsparcie publicznych szkół podstawowych prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego . Celem tego pilotażowego programu inwestycyjnego jest wsparcie funkcjonowania małych szkół podstawowych w obliczu niekorzystnych zmian demograficznych, wzmocnienie jakości edukacji oraz zapewnienie odpowiednich warunków nauki i opieki blisko miejsca zamieszkania dzieci – zwłaszcza uczniów klas I–III. Program ma być odpowiedzią na zapotrzebowanie w zakresie wsparcia finansowego ze środków budżetu państwa, artykułowane przez samorządy oraz wynikające z potrzeby poprawy warunków edukacyjnych i wychowawczych na terenach wiejskich i w mniejszych miastach. wychowawczych i schroniskach dla nieletnich. Podmiotami uprawnionymi do udziału w programie są gminy prowadzące małe szkoły podstawowe dla dzieci i młodzieży, w których liczba uczniów nie przekracza 70 osób a wskaźnik zamożności gminy, o którym mowa w art. 24 ustawy z dnia 1 października 2024 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego [1] maksymalnie wynosi 4 800 zł. W ramach programu Minister Edukacji udziela dotacji celowej pochodzącej ze środków budżetu państwa na dofinansowanie kosztów realizacji inwestycji związanych z budową lub dostosowaniem obiektu szkolnego oraz zakupem wyposażenia. Całkowity budżet programu wynosi 50 milionów zł. Wartość dotacji stanowi od 50 000 zł do 500 000 zł. Należy podkreślić, że program Mała szkoła – wsparcie publicznych szkół podstawowych prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego jest projektem pilotażowym ukierunkowanym na rozpoznanie oświatowych potrzeb małych gmin w dobie występowania niekorzystnych zmian demograficznych. Program pozwoli również na ocenę efektywności podejmowanych działań w zakresie wsparcia finansowego z budżetu państwa realizacji zadań własnych JST związanych z prowadzeniem małych szkół podstawowych na wsi i mniejszych miastach. Szczegóły dotyczące programu znajdują się pod linkiem: https://www.gov.pl/web/edukacja/50-milionow-zl-na-male-szkoly---nowy-program-inwestycyjny-ministra-edukacji . Minister Edukacji skierował do Przewodniczącego Zespołu do spraw Programowania Prac Rządu wniosek o wprowadzenie projektu ustawy o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz innych ustaw do wykazu prac legislacyjnych Rady Ministrów. Wniosek zawiera przede wszystkim opis rozwiązań oczekiwanych przez jednostki samorządu terytorialnego (JST) mierzące się ze zmianami demograficznymi w samorządowych szkołach. Elastyczność proponowanych rozwiązań powoduje, że będą one mogły stanowić alternatywę w stosunku do likwidacji małych szkół podstawowych. Szkoły podstawowe, zwłaszcza te na terenach wiejskich, od wielu pokoleń są postrzegane jako ośrodki życia społeczno-kulturalnego. Przygotowywany projekt ustawy pozwala na wzmocnienie tej, dotąd nie uregulowanej ustawowo, roli szkoły, dając jednocześnie możliwość poszerzenia przez jednostki samorządu terytorialnego oferty wsparcia skierowanej do swoich mieszkańców. Infrastruktura, pustoszejącej z powodu niżu demograficznego, szkoły może więc być szansą na zaspokojenie potrzeb rodziców powracających na rynek pracy, poprzez zapewnienie w siedzibie szkoły opieki żłobkowej oraz umożliwienie korzystania z wychowania przedszkolnego. Szkoła, oczywiście przy zachowaniu wszelkich zasad związanych z bezpieczeństwem uczniów, może być również miejscem realizacji polityki senioralnej organu prowadzącego szkołę oraz pobudzania i rozwijania aktywności obywatelskiej. Proponowane rozwiązania mają wspomóc w tym zakresie jednostki samorządu terytorialnego, odczuwające skutki niżu demograficznego. Jak wspomniano wyżej, celem projektu jest wprowadzenie szeregu regulacji stanowiących alternatywę w stosunku do likwidacji małej szkoły podstawowej. Daje on gminom możliwość z jednej strony zagwarantowania młodszym dzieciom edukacji w klasach I-III, w szkole jak najbliżej rodzinnego domu, nawet w sytuacji bardzo niskiej liczby uczniów. Z drugiej strony pozwala na zapewnienie uczniom klas IV-VIII odpowiedniej jakości edukacji, w szkole zatrudniającej wysoko wykwalifikowanych nauczycieli nauczających w dobrze wyposażonych pracowniach przedmiotowych. Proponowane rozwiązania są też korzystne dla grupy nauczycieli, którzy obecnie są zatrudniani w wielu szkołach, prowadzących po kilka zajęć tygodniowo w każdej z nich. Zatrudnienie nauczyciela na pełen etat w jednej szkole nie tylko pozwala na pełniejsze wykorzystanie jego potencjału dla dobra uczniów, ale daje także szanse na pełne korzystanie z przywilejów, takich jak możliwość: zatrudnienia na podstawie mianowania, przejścia w stan nieczynny, skorzystania z urlopu dla poratowania zdrowia lub płatnego urlopu dla dalszego kształcenia albo bezpłatnego urlopu dla celów naukowych, oświatowych, artystycznych albo z innych ważnych przyczyn. Ponadto w Ministerstwie Edukacji Narodowej trwają intensywne prace nad założeniami zmian ustawowych. Zagadnienie dotyczące finansowania edukacji dzieci nie będących mieszkańcami danego samorządu jest jednym z ważniejszych tematów, który jest szczegółowo analizowany. Trzeba jednak podkreślić, że każda zmiana wpływa na cały system finansowania i powinna uwzględniać wiele czynników, w tym musi korelować z ustawą z dnia 1 października 2024 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego. Z wyrazami szacunku Z upoważnienia Ministra Edukacji Henryk Kiepura Sekretarz Stanu [1] Dz. U. z 2024 r. poz. 1572 i 1717