Interpelacja w sprawie obowiązujących stawek podatku VAT na produkty spożywcze

Interpelacja w sprawie obowiązujących stawek podatku VAT na produkty spożywcze Interpelacja nr 9732 do ministra finansów w sprawie obowiązujących stawek podatku VAT na produkty spożywcze Zgłaszający: Ryszard Petru Data wpływu: 07-05-2025 Warszawa, 7 maja 2025 roku Szanowny Panie Ministrze, realizując prawo do sprawowania kontroli nad działalnością Rady Ministrów przyznane na mocy art. 115 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 191 ust. 1 Regulaminu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 14 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 9 maja 1996 roku o wykonywaniu mandatu posła i senatora, wnoszę o udzielenie odpowiedzi na zadane poniżej pytania dotyczące obowiązujących stawek podatku VAT na produkty spożywcze. Ustawa z dnia 11 marca 2004 roku o podatku od towarów i usług (Dz. U. z 2024 r. poz. 361, z późn. zm.) (dalej jako: „ustawa o VAT”), na skutek nowelizacji na mocy ustawy z dnia 9 sierpnia 2019 roku o zmianie ustawy o podatku od towarów i usług oraz niektórych innych ustaw wprowadziła, obowiązujące od dnia 1 lipca 2020 roku, nowe stawki podatku VAT na produkty spożywcze. Jednym z założeń Ministerstwa Finansów przy wprowadzaniu nowej matrycy stawek podatku VAT było uproszczenie systemu podatkowego oraz ułatwienie stosowania odpowiednich stawek VAT w odniesieniu do konkretnych towarów. Obowiązujący uprzednio system (tj. do dnia 30 czerwca 2020 roku), który oparty był o Polską Kwalifikację Wyrobów i Usług z 2009 roku, uznany został za zbyt skomplikowany oraz nadmiernie rozbudowany. Zdecydowano się wówczas na objęcie konkretnych grup towarowych, uwzględnionych w poszczególnych działach nomenklatury scalonej, jedną stawką VAT. Wydaje się jednak, że cel ten nie został zrealizowany równomiernie we wszystkich kategoriach towarów. W pozycji nr 17 Załącznika nr 10 do ustawy o VAT wprowadzono wyłączenie w odniesieniu do kategorii CN 2202. Preferencyjną stawką podatku VAT w wysokości 5% objęto nie tylko liczne napoje owocowe, ale również „napoje bezalkoholowe, w których udział masowy soku owocowego, warzywnego lub owocowo-warzywnego wynosi nie mniej niż 20% składu surowcowego” (dalej jako: „produkty”). Oznacza to, że obniżona stawka ma zastosowanie również do innych produktów z szeroko rozumianego rynku napojowego, takich jak chociażby: napoje energetyczne, piwo bezalkoholowe, wino bezalkoholowe, suplementy diety w płynie. Co więcej, skutkiem uchwalenia rządowego pakietu działań mających na celu złagodzenie skutków inflacji w Polsce, czyli tzw. Traczy Antyinflacyjnej 2.0, było wprowadzenie zerowej (0%) stawki podatku VAT dla podstawowych produktów żywnościowych, którą nie została objęta m.in. woda butelkowana. W konsekwencji przez okres niemalże 2 lat, tj. w okresie od 1 lutego 2022 roku do 31 marca 2024 roku, różnica w stawce podatku VAT wynosiła 23 punkty procentowe (dla wody butelkowanej stawka wynosiła 23%, zaś dla produktów 0%), z korzyścią dla produktów. Wskazać również należy, że zgodnie z treścią postanowień dyrektywy 2006/112/WE z dnia 28 listopada 2006 roku w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej (dalej jako: „dyrektywa”) możliwe jest stosowanie przez państwa członkowskie obniżonych stawek podatku VAT m.in. w stosunku do „środków spożywczych (łącznie z napojami […]) przeznaczonych do spożycia przez ludzi [...]). Jednak takie działania powinny być przeprowadzane w sytuacjach wyjątkowych, jako że generują ryzyko dla prawidłowego funkcjonowania rynku wewnętrznego oraz neutralności podatkowej (motyw 34 dyrektywy). W dyrektywie została wyrażona zasada neutralności podatkowej, polegająca na „osiągnięciu neutralnych warunków konkurencji, w takim znaczeniu, że na terytorium każdego państwa członkowskiego podobne towary i usługi podlegają takiemu samemu obciążeniu podatkowemu, bez względu na długość łańcucha produkcji i dystrybucji” (motyw 7 dyrektywy). Istotę omawianej zasady potwierdził Trybunał Sprawiedliwości, stając na stanowisku, że „realizując prawo do pobierania niższej stawki podatku, Państwa Członkowskie muszą przestrzegać zasady neutralności podatkowej, która wyklucza w szczególności traktowanie podobnych towarów i usług, które, co za tym idzie, konkurują ze sobą, inaczej dla celów VAT, a zatem tego rodzaju towary lub usługi powinny podlegać jednolitej stawce”. Warto w tym miejscu dodać, że polityka fiskalna państwa pozostaje w ścisłej korelacji ze zdrowiem publicznym. Tę zależność wielokrotnie, w publikowanych przez siebie materiałach oraz wytycznych, podkreślała Światowa Organizacja Zdrowia (dalej jako: „WHO”). Co więcej, w liście z dnia 10 lutego 2020 roku, skierowanym do ówczesnej sekretarz stanu w Ministerstwie Zdrowia Pani Józefy Szczurek-Żelazko od pełniącej funkcję europejskiego przedstawiciela WHO w Polsce Palomy Cuchí, z pozytywnym odzewem spotkały się propozycje wprowadzenia opłat od napojów słodzonych jako elementu polityki zdrowotnej oraz walki z otyłością oraz innymi chorobami niezakaźnymi. Podkreślono, że dieta oraz złe nawyki żywieniowe mają diametralne znaczenie w kontekście stopnia zachorowalności oraz umieralności na takie schorzenia. Dlatego też rekomendowane jest opodatkowanie napojów zawierających w swoim składzie cukier i substancje słodzące. Wpływ opłat na zdrowie zależy od ich oddziaływania na ceny i atrakcyjność danych towarów, jak również na zachowania konsumentów. Pożądane jest tym samym doprowadzenie do sytuacji, w których to zdrowsze produkty będą częściej wybierane w zestawieniu z ich szkodliwymi dla zdrowia alternatywami. WHO stanęło na stanowisku, że samo opodatkowanie pewnych towarów może również wpłynąć na zmianę postrzegania spożywania takiego rodzaju żywności jako czynności, którą należy ograniczać. WHO podkreśliło skuteczność prowadzenia takiej polityki fiskalnej, podając, że „dane pochodzące z Finlandii, Francji, Węgier i Meksyku pokazują, że podniesienie ceny z powodu opodatkowania średnio o 3 do 10 proc. powoduje zmniejszenie spożycia napojów bezalkoholowych od 4 do 10 proc.”. Analiza powyższego prowadzi do wniosku, że Ministerstwo Zdrowia, ale również przedstawiciele Ministerstwa Finansów byli świadomi (przed dniem obowiązywania obecnej matrycy stawek podatku VAT) rekomendacji oraz wytycznych WHO, z których jasno wynika, że działania państwa w sferze podatkowej powinny promować kształtowanie nawyków żywieniowych społeczeństwa, poprzez uatrakcyjnienie zdrowej żywności. Polski ustawodawca nie zastosował się w pełni do powyższych wytycznych, jako że przyjął zupełnie przeciwne podejście, obniżając stopę podatku na produkty niemające pozytywnego wpływu na zdrowie obywateli. Dobitnym przykładem niekonsekwencji jest objęcie napojów energetycznych zawierających 20% soku owocowego obniżoną stawką VAT. Prowadzi to bezpośrednio do zwiększenia ich dostępności cenowej. Jednocześnie podejmowane są działania zmierzające do ograniczenia spożycia tych napojów. Przykładem jest nowelizacja ustawy o zdrowiu publicznym, wprowadzająca zakaz ich sprzedaży osobom niepełnoletnim. Takie rozbieżności w polityce regulacyjnej podważają spójność celów przyjmowanych w obszarze ochrony zdrowia publicznego. Podobną niekonsekwencję widać w zapisaniu preferencyjnego mechanizmu obliczania wysokości opłaty cukrowej dla napojów zawierających 20% soku owocowego. Napoje te są całkowicie zwolnione z obowiązku uiszczania opłaty podstawowej w wysokości 50 groszy za 1 litr i tym samym są w pełni wyłączone spod tej opłaty, o ile zawartość cukru nie przekracza 5 gramów na 100 ml. Mając na uwadze powyżej przytoczone okoliczności, zwracam się do Pana Ministra z prośbą o udzielenie odpowiedzi na poniższe pytania: Czy Ministerstwo Finansów przeprowadziło analizę wpływu obniżenia stawki podatku VAT na produkty na stan finansów publicznych i dochodów Skarbu Państwa przed przyjęciem ustawy nowelizującej ustawę o VAT? Czy Ministerstwo Finansów dysponuje danymi wskazującymi na różnicę w osiągniętych dochodach Skarbu Państwa względem potencjalnych dochodów, które mogłyby być osiągnięte, gdyby obowiązywała jednolita stawka podatku VAT na wszystkie towary znajdujące się w kategorii CN 2202? Jakie jest uzasadnienie faktyczne dla zróżnicowania opodatkowania produktów podobnych, które są względem siebie konkurencyjne i zaspokajają te same potrzeby? Czy Ministerstwo Finansów przed przyjęciem ustawy nowelizującej ustawę o VAT przeprowadziło ocenę tej regulacji z uwzględnieniem wpływu niższej stawki podatku na poziom konsumpcji produktów przez obywateli, w szczególności przez osoby poniżej 18. roku życia? Czy Ministerstwo Finansów uwzględniało oraz czy w dalszym ciągu stosuje się do wytycznych oraz rekomendacji WHO dotyczących wprowadzenia działań pożądanych z punktu widzenia kształtowania polityki zdrowotnej środkami polityki fiskalnej? Z poważaniem Ryszard Petru Poseł na Sejm RP