Interpelacja w sprawie strategicznego wsparcia dla polskiego projektu małego reaktora jądrowego HTGR-POLA opracowanego w Narodowym Centrum Badań Jądrowych w Świerku

Interpelacja w sprawie strategicznego wsparcia dla polskiego projektu małego reaktora jądrowego HTGR-POLA opracowanego w Narodowym Centrum Badań Jądrowych w Świerku Interpelacja nr 9360 do ministra przemysłu w sprawie strategicznego wsparcia dla polskiego projektu małego reaktora jądrowego HTGR-POLA opracowanego w Narodowym Centrum Badań Jądrowych w Świerku Zgłaszający: Jarosław Sachajko Data wpływu: 17-04-2025 Szanowny Panie Premierze, zwracam się do Pana w sprawie projektu, który może zadecydować o przyszłości polskiej energetyki, suwerenności technologicznej i pozycji naszego kraju na arenie międzynarodowej – małego reaktora jądrowego typu HTGR (high-temperature gas-cooled reactor) o nazwie HTGR-POLA, opracowanego przez Narodowe Centrum Badań Jądrowych (NCBJ) w Świerku. Wierzę, że jako prezes Rady Ministrów dostrzega Pan wyjątkową wagę tego przedsięwzięcia, które ma szansę uczynić Polskę liderem w jednym z najważniejszych sektorów technologicznych XXI wieku. Brak zdecydowanego wsparcia dla HTGR-POLA grozi jednak powtórzeniem bolesnych błędów przeszłości, gdy polskie innowacje przepadały z powodu niedostatecznego zaangażowania państwa. Wyjątkowy potencjał HTGR-POLA HTGR-POLA to w pełni polska koncepcja małego reaktora modułowego (SMR) oparta na najnowocześniejszych rozwiązaniach technologicznych: ceramicznym paliwie TRISO i helu jako czynniku chłodzącym. Dzięki zdolności do wytwarzania energii elektrycznej oraz wysokotemperaturowego ciepła procesowego (do 750°C) reaktor ten może zrewolucjonizować takie sektory, jak przemysł chemiczny, petrochemiczny czy produkcja wodoru. Jest to odpowiedź na unijne cele neutralności klimatycznej do 2050 roku oraz globalne zapotrzebowanie na czyste, bezpieczne i elastyczne źródła energii. Projekt, realizowany we współpracy z Japońską Agencją Energii Atomowej (JAEA), osiągnął zaawansowany etap – opracowano projekt podstawowy i częściowy wstępny raport bezpieczeństwa, co plasuje go na poziomie gotowości technologicznej TRL 4-5. HTGR-POLA to nie tylko technologia przyszłości, ale także szansa na stworzenie tysięcy wysokowykwalifikowanych miejsc pracy, rozwój krajowego przemysłu jądrowego oraz eksport polskiej myśli technicznej do innych krajów, podobnie jak uczyniły to Kanada z reaktorami CANDU, Korea Południowa z APR1400 czy Francja z technologią EPR. Szansa na historyczny przełom Wsparcie HTGR-POLA to dla Polski okazja, jakiej nie mieliśmy od dekad: Suwerenność technologiczna Posiadanie własnej technologii jądrowej uniezależni Polskę od zagranicznych dostawców - z jednej strony brak kosztów licencyjnych, z drugiej zapewni kontrolę nad kluczowymi sektorami gospodarki. Liderstwo w globalnym sektorze SMR Wartość światowego rynku małych reaktorów modułowych szacuje się na setki miliardów dolarów do 2040 roku. Polska może stać się pionierem w tej dziedzinie, przyciągając inwestorów i budując markę innowacyjnego państwa. Dekarbonizacja i bezpieczeństwo energetyczne HTGR-POLA umożliwi dekarbonizację przemysłu ciężkiego i zapewni stabilne, rozproszone źródła energii, kluczowe w obliczu kryzysów energetycznych. Rozwój gospodarczy Projekt może generować miliardy złotych przychodów z eksportu, wspierać polskie uczelnie, instytuty badawcze i przedsiębiorstwa, a także przeciwdziałać odpływowi talentów za granicę. HTGR-POLA to szansa na powtórzenie sukcesów takich krajów jak Korea Południowa, która dzięki konsekwentnemu wsparciu technologii jądrowych stała się globalnym eksporterem reaktorów, czy Izrael, który przekuł innowacje technologiczne w filar swojej gospodarki. Polska, z jej tradycją naukową i inżynierską, ma wszystko, by pójść tą drogą – potrzebuje jedynie odważnej wizji i zdecydowanego działania. Bolesna lekcja utraconych szans Historia polskiej innowacyjności pełna jest przykładów zmarnowanego potencjału, które powinny być przestrogą np.: grafen - odkryty przez polskich naukowców w 2004 roku nie doczekał się wsparcia na skalę umożliwiającą komercjalizację w Polsce. Dziś technologie oparte na grafenie rozwijają zagraniczne koncerny; niebieski laser - wynaleziony w Polsce w latach 90. nie został wdrożony w kraju z powodu braku funduszy. Obecnie jest podstawą globalnego przemysłu optoelektronicznego, przynosząc zyski zagranicznym firmom; technologie satelitarne - polskie mikrosatelity, takie jak Lem czy Heweliusz, były pionierskimi osiągnięciami, ale brak strategii komercjalizacji sprawił, że Polska nie stała się liderem w tym sektorze; silnik na sprężone powietrze - wynalazek polskich inżynierów z lat 80., który mógł zrewolucjonizować motoryzację, został zapomniany z powodu braku wsparcia państwa; technologie radarowe - Polska miała zaawansowane projekty radarów wojskowych w latach 70. i 80., ale brak inwestycji doprowadził do ich marginalizacji na rzecz zagranicznych rozwiązań. Każdy z tych przypadków to stracona szansa na miliardy złotych przychodów, tysiące miejsc pracy i globalną rozpoznawalność polskiej nauki. HTGR-POLA stoi dziś na rozdrożu – bez wsparcia państwa może podzielić los tych wynalazków, a polscy naukowcy będą zmuszeni realizować swoje wizje w zagranicznych instytutach, przynosząc korzyści innym narodom. Problem niedostatecznego wsparcia Mimo swojego potencjału, HTGR-POLA boryka się z chronicznym niedofinansowaniem. W latach 2021–2024 Ministerstwo Edukacji i Nauki przeznaczyło na projekt zaledwie 60 mln zł, co pozwoliło na opracowanie dokumentacji technicznej, ale jest kroplą w morzu potrzeb na budowę demonstratora (szacowane koszty to 500–700 mln zł). Dla porównania, Stany Zjednoczone w ramach programu Advanced Reactor Demonstration Program zainwestowały ponad 3 mld USD w projekty SMR, a Wielka Brytania przeznaczyła 526 mln GBP na rozwój własnych technologii jądrowych. Chiny i Rosja również przyspieszają prace nad własnymi reaktorami HTGR, widząc w nich przyszłość energetyki. Tymczasem Polska, zamiast stawiać na rodzimą technologię, koncentruje się na planach zakupu zagranicznych SMR od firm, takich jak NuScale, GE Hitachi czy KHNP. Takie podejście nie tylko grozi marginalizacją HTGR-POLA, ale także uzależnieniem od importu technologii, generowaniem kosztów licencyjnych i utratą kontroli nad strategicznym sektorem. Jeśli nie podejmiemy działań teraz, Polska po raz kolejny zostanie zepchnięta do roli konsumenta cudzych innowacji, zamiast ich twórcy. Apel o historyczną decyzję Panie Premierze, HTGR-POLA to nie tylko projekt naukowy – to szansa na budowę nowoczesnego przemysłu jądrowego, który będzie dumą Polski i filarem naszej gospodarki na dekady. Wsparcie tego projektu to inwestycja, a nie koszt – inwestycja w niezależność, innowacyjność i przyszłość kolejnych pokoleń. Nie możemy pozwolić, by Polska po raz kolejny straciła szansę na technologiczny przełom z powodu krótkowzroczności czy braku odwagi. Apeluję o Pana osobiste zaangażowanie w nadanie HTGR-POLA statusu projektu strategicznego państwa, zabezpieczenie odpowiedniego finansowania i mobilizację wszystkich sił – od instytutów badawczych po spółki Skarbu Państwa – do realizacji tej wizji. Niech HTGR-POLA stanie się symbolem polskiej ambicji i dowodem, że potrafimy tworzyć technologie zmieniające świat. W związku z powyższym zwracam się z uprzejmą prośbą do Pana Premiera o odpowiedź na poniższe pytania: Czy rząd planuje przeznaczenie adekwatnych środków budżetowych lub funduszy celowych (np. z KPO, FEnIKS, NFOŚiGW lub programów unijnych) na budowę demonstratora HTGR-POLA? Jeśli tak, jakie kwoty i harmonogram są przewidziane? Jeśli nie, co stoi na przeszkodzie? Dlaczego HTGR-POLA nie został dotychczas uznany za strategiczny projekt państwa, mimo jego potencjału dla suwerenności technologicznej, bezpieczeństwa energetycznego i realizacji celów klimatycznych UE? Czy rząd rozważa nadanie mu takiego statusu? Czy rząd planuje włączenie spółek Skarbu Państwa, takich jak PKN Orlen, KGHM czy PGE, w rozwój HTGR-POLA np. poprzez konsorcjum publiczno-prywatne? Jeśli nie, jakie są powody? Czy Polska posiada strategię rozwoju własnych technologii jądrowych, w tym SMR, czy zamierza ograniczyć się do importu zagranicznych licencji? Jaką rolę w tej strategii odgrywa HTGR-POLA? Jakie działania rząd podejmie, aby zapobiec powtórzeniu scenariuszy, w których polskie wynalazki, takie jak grafen, niebieski laser czy technologie satelitarne, przepadły z powodu braku wsparcia? Czy rozważane jest utworzenie funduszu na komercjalizację strategicznych technologii? Czy rząd planuje włączenie HTGR-POLA do międzynarodowych programów badawczych, takich jak Euratom lub Horizon Europe, lub współpracę z krajami rozwijającymi podobne technologie (np. Japonią, Wielką Brytanią), aby przyspieszyć jego rozwój? Jakie kroki rząd podejmie, aby zapewnić stabilne finansowanie NCBJ i innych instytutów badawczych, zapobiegając sytuacji, w której ograniczenia budżetowe zagrażają kluczowym projektom takim jak HTGR-POLA?