Interpelacja w sprawie powstrzymania rosnącego poziomu decyzji o likwidacji szkół wiejskich

Interpelacja w sprawie powstrzymania rosnącego poziomu decyzji o likwidacji szkół wiejskich Interpelacja nr 8705 do ministra edukacji w sprawie powstrzymania rosnącego poziomu decyzji o likwidacji szkół wiejskich Zgłaszający: Stanisław Tomczyszyn Data wpływu: 17-03-2025 Zielona Góra, 17.03.2025 r. Szanowna Pani Minister, w całej Polsce coraz bardziej zauważalny staje się przybierający na sile proces podejmowania przez władze wykonawcze oraz rady poszczególnych gmin decyzji o zamiarze likwidacji szkół wiejskich. Nie inaczej jest w województwie lubuskim, z którego pochodzę. Do mojego biura poselskiego docierają od dłuższego czasu sygnały niezadowolonych społeczności lokalnych o podobnych inicjatywach ich władz w stosunku do miejscowych szkół. Aktualnym przykładem takiego działania jest decyzja Rady Miejskiej We Wschowie, która uchwałami podjętymi na XI sesji w dniu 7.02.2025 r. potwierdziła zamiar likwidacji trzech szkół wiejskich: w Lginiu, Łysinach i Konradowie. Powszechną argumentacją stojącą za podobnymi działaniami gmin są argumenty typowo ekonomiczne. Rzeczywiście faktem, z którym trudno polemizować, jest duży koszt utrzymania uczniów w szkołach wiejskich, który jest kilka razy wyższy niż nakłady na utrzymanie uczniów w placówkach, do których uczęszcza większa liczba dzieci. Nie można jednak zapominać o tym, że szkoły wiejskie pełnią również szereg innych ważnych funkcji w mniejszych miejscowościach dla ich lokalnych społeczności. W wielu sytuacjach bowiem likwidacja takich placówek będzie wiązała się z uniemożliwieniem dużym grupom dostępu do kultury, niemożnością skorzystania popołudniami z bezpiecznej i nowoczesnej infrastruktury sportowej, brakiem miejsca do działań integrujących mieszkańców, w tym między innymi chodzi o funkcjonowanie kół gospodyń wiejskich, ochotniczych straży pożarnych, lokalnych drużyn sportowych i innych miejscowych zespołów i stowarzyszeń. Warto również zaznaczyć, że coraz częściej poziom infrastrukturalny i wyposażenia szkół wiejskich nie tylko dorównuje, ale i przewyższa możliwości placówek zlokalizowanych w miastach. Nakłady czynione przez ostatnie lata na termomodernizację szkół, wyposażenie w nowoczesny sprzęt cyfrowy i elektroniczny oraz szereg inwestycji w infrastrukturę sportową i rekreacyjną mogą zostać decyzjami o likwidacjach placówek zwyczajnie zaprzepaszczone. Jest to tym bardziej krzywdzące, że w wielu przypadkach teraźniejszy stan wiejskich placówek szkolnych jest efektem prywatnych wysiłków społeczników. W związku z powyższym zwracam się do Pani z prośbą o odpowiedź na poniższe pytania: Czy w Ministerstwie Edukacji Narodowej trwają prace w zakresie propozycji legislacyjnych mających przeciwdziałać decyzjom o likwidacji szkół wiejskich? Jakie są efekty tych prac? Czy Ministerstwo Edukacji Narodowej prowadzi analizy możliwości zwiększenia kwoty na potrzeby oświatowe dla gmin stanowiących organa prowadzące szkoły wiejskie? Czy wypracowano w tym względzie jakieś propozycje? Czy Ministerstwo Edukacji Narodowej widzi możliwość prawnego uregulowania minimalnej liczby uczniów, dla której organ prowadzący byłby zobowiązany utrzymywać działalność danej szkoły wiejskiej? Czy takie uregulowanie, zdaniem ministerstwa, mogłoby przeciwdziałać masowej likwidacji szkół wiejskich? Czy Ministerstwo Edukacji Narodowej planuje w najbliższym czasie wydać wytyczne dla wojewódzkich kuratorów oświaty w przedmiocie przesłanek, jakimi powinni się oni kierować przy wydawaniu opinii co do zamiarów likwidacji szkół i placówek oświatowych?

Odpowiedź na interpelację w sprawie powstrzymania rosnącego poziomu decyzji o likwidacji szkół wiejskich Odpowiedź na interpelację nr 8705 w sprawie powstrzymania rosnącego poziomu decyzji o likwidacji szkół wiejskich Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Henryk Kiepura Warszawa, 08-04-2025 Szanowny Panie Pośle, uprzejmie proszę o przyjęcie poniższych wyjaśnień i informacji. Prognoza ludności Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) na lata 2023-2060 wskazuje, że liczba ludności Polski będzie systematycznie spadać. W 2023 roku liczba ludności wynosiła około 37,6 miliona osób, a do 2060 roku ma zmniejszyć się do 30,9 miliona, co oznacza ubytek o 6,7 miliona, czyli około 22%. Kluczowym powodem tego stanu jest ujemny przyrost naturalny oraz starzenie się społeczeństwa. W 2060 roku osoby w wieku 65 lat i więcej mają stanowić blisko 32,6% populacji (w porównaniu z około 20% w 2023 roku), co oznacza wzrost ich liczby o ponad 2,5 miliona. Jednocześnie liczba kobiet w wieku rozrodczym (15-49 lat) będzie się zmniejszać, co przełoży się na dalszy spadek liczby urodzeń. W roku 2023 urodziło się 273 tys. dzieci, a w roku 2024 ok. 252 tys. Nawet najbardziej pesymistyczne prognozy GUS na lata 2023-2060 nie przewidywały takich wartości (prognoza urodzeń na 2024 rok wynosiła 297 tys.). Jak przewiduje GUS, w Polsce do 2029 r. liczba dzieci w wieku 7-14 lat (wiek charakterystyczny dla szkoły podstawowej) spadnie o ok. 5%. Do roku 2034 prognozuje się spadek o około 19,5% w tej grupie wiekowej, a do roku 2060 r. spadek ten, wg GUS, może wynieść około 30% (wg skrajnego scenariusza demograficznego nawet 48,3%). Po 2025 roku, w wyniku zmian demograficznych, polski system oświaty będzie musiał zmierzyć się z licznymi wyzwaniami, takimi jak zmniejszająca się liczba uczniów, nauczycieli, szkół oraz zmieniająca się struktura wiekowa społeczeństwa. Wymagać to będzie elastyczności, innowacyjności oraz efektywnego zarządzania zasobami w systemie oświaty. W ministerstwie obecnie trwają prace nad wnioskiem o wprowadzenie projektu ustawy o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw do wykazu prac legislacyjnych Rady Ministrów. Projekt ten ma na celu wprowadzenie do porządku prawnego regulacji pozwalających przede wszystkim na dostosowanie sieci szkół do postępującego niżu demograficznego, chroniąc przy tym – tam, gdzie jest to możliwe – usytuowane blisko domu rodzinnego, bezpieczne miejsca edukacji dzieci (szkoła, przedszkole). Miejsc, które wykorzystywane głównie po zakończeniu obowiązkowych zajęć edukacyjnych, mogą służyć do zaspakajania innych potrzeb lokalnej społeczności. Szkoły podstawowe, zwłaszcza te na terenach wiejskich, od wielu pokoleń są postrzegane jako ośrodki życia społeczno-kulturalnego. Przygotowywany projekt ustawy pozwala na wzmocnienie tej, dotąd nie uregulowanej ustawowo, roli szkoły, dając jednocześnie możliwość poszerzenia przez jednostki samorządu terytorialnego oferty wsparcia skierowanej do swoich mieszkańców. Infrastruktura, pustoszejącej z powodu niżu demograficznego, szkoły może więc być szansą na zaspokojenie potrzeb rodziców powracających na rynek pracy, poprzez zapewnienie w siedzibie szkoły opieki żłobkowej oraz umożliwienie korzystania z wychowania przedszkolnego. Szkoła, oczywiście przy zachowaniu wszelkich zasad związanych z bezpieczeństwem uczniów, może być również miejscem realizacji polityki senioralnej organu prowadzącego szkołę oraz pobudzania i rozwijania aktywności obywatelskiej. Proponowane rozwiązania mają wspomóc w tym zakresie jednostki samorządu terytorialnego, odczuwające skutki niżu demograficznego. Celem projektu jest wprowadzenie szeregu regulacji stanowiących alternatywę w stosunku do likwidacji małej szkoły podstawowej. Daje on gminom możliwość z jednej strony zagwarantowania młodszym dzieciom edukacji w klasach I-III, w szkole jak najbliżej rodzinnego domu, nawet w sytuacji bardzo niskiej liczby uczniów. Z drugiej strony pozwala na zapewnienie uczniom klas IV-VIII odpowiedniej jakości edukacji, w szkole zatrudniającej wysoko wykwalifikowanych nauczycieli nauczających w dobrze wyposażonych pracowniach przedmiotowych. Proponowane rozwiązania są też korzystne dla grupy nauczycieli, którzy obecnie są zatrudniani w wielu szkołach, prowadzących po kilka zajęć tygodniowo w każdej z nich. Zatrudnienie nauczyciela na pełen etat w jednej szkole nie tylko pozwala na pełniejsze wykorzystanie jego potencjału dla dobra uczniów, ale daje także szanse na pełne korzystanie z przywilejów, takich jak możliwość: zatrudnienia na podstawie mianowania, przejścia w stan nieczynny, skorzystania z urlopu dla poratowania zdrowia lub płatnego urlopu dla dalszego kształcenia albo bezpłatnego urlopu dla celów naukowych, oświatowych, artystycznych albo z innych ważnych przyczyn. Uprzejmie informuję, że opracowany przez Ministerstwo Edukacji Narodowej, mechanizm finansowania zadań oświatowych realizowanych przez jednostki samorządu terytorialnego (JST) jest preferencyjny w stosunku do „małych” szkół funkcjonujących na terenach wiejskich albo w małych miastach (do 5 tys. mieszkańców). Mechanizm ten jest zawarty w rozporządzeniu Ministra Edukacji z dnia 18 grudnia 2024 r. w sprawie sposobu podziału łącznej kwoty potrzeb oświatowych między jednostki samorządu terytorialnego w roku 2025 . [1] Dzieląc łączną kwotę potrzeb oświatowych między poszczególne JST na rok 2025 uwzględniono zarówno, ustalany na podstawie dochodów podatkowych, wskaźnik „zamożności”, jak i wskaźnik związany z liczbą uczniów w klasach szkół dla dzieci i młodzieży. W efekcie dodatkowe środki, w sumie w wysokości 1,2 mld zł w roku 2025, otrzymują mniej zamożne samorządy, na terenach których funkcjonują „małe” szkoły. Z uwagi na wyższe jednostkowe koszty kształcenia uczniów w „małych” szkołach, położonych na terenach wiejskich i w miastach do 5 tys. mieszkańców, w rozporządzeniu w sprawie sposobu podziału łącznej kwoty potrzeb oświatowych między jednostki samorządu terytorialnego w roku 2025 , uwzględniono specyfikę takich szkół poprzez zastosowanie następujących parametrów: waga P 1 (wartość wagi - 0,4) dla uczniów szkół: dla dzieci i młodzieży zlokalizowanych na terenach wiejskich lub w miastach do 5 tys. mieszkańców. Waga ta jest stosowana w połączeniu ze wskaźnikiem „zamożności” o wartości mniejszej lub równej 1,4. Średnio na jednego ucznia kwota naliczona z użyciem tylko tej wagi wynosi ok. 4 tys. zł; waga P 2 (wartość wagi - 0,2) dla uczniów szkół: dla dzieci i młodzieży zlokalizowanych na terenach wiejskich lub w miastach do 5 tys. mieszkańców. Waga ta jest stosowana w połączeniu ze wskaźnikiem „zamożności” o wartości większej niż 1,4. Średnio na jednego ucznia kwota naliczona z użyciem tylko tej wagi wynosi ok. 2 tys. zł; waga P 3 (wartość wagi - 0,4) dla uczniów: szkół podstawowych, branżowych szkół I stopnia, liceów ogólnokształcących i techników, dla dzieci i młodzieży, w których iloraz liczby uczniów w szkole i rzeczywistej liczby klas w szkole jest niższy lub równy 18. Średnio na jednego ucznia kwota naliczona z użyciem tylko tej wagi wynosi około 4 tys. zł. Należy podkreślić, że wartość wagi P 3 została zwiększona w roku 2024 z poziomu 0,33 do poziomu 0,4 (tj. o 21%) i utrzymana na tym poziomie w roku 2025; waga P 4 (wartość wagi - 0,2) również dla uczniów „małych” szkół. Średnio na jednego ucznia kwota naliczona z użyciem tylko tej wagi wynosi około 2 tys. zł. Należy również wspomnieć, że nauczycielom, zatrudnionym między innymi w szkołach zlokalizowanych na terenach wiejskich lub w miastach do 5 tys. mieszkańców, przysługuje z tego tytułu specjalny dodatek do wynagrodzenia (tzw. dodatek wiejski). W związku z tym dodatkiem - w wymienionym na wstępie rozporządzeniu - we wzorze, określającym sposób ustalenia wskaźnika korygującego „Di”, uwzględniana jest dodatkowa waga „R”, która powoduje uwzględnienie omawianego dodatku w algorytmie podziału łącznej kwoty potrzeb oświatowych między jednostki samorządu terytorialnego. Omówione wyżej rozwiązania, zastosowane w algorytmie podziału potrzeb oświatowych, stanowią realne wsparcie JST prowadzących szkoły o małej liczbie uczniów. Wsparcie to w wielu przypadkach powinno przeciwdziałać zamiarom likwidacji szkoły. Proszę także zauważyć, że likwidacja szkół prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego miała miejsce już wcześniej. W latach 2016–2023 zlikwidowano 1435 samorządowych szkół dla dzieci i młodzieży. Najwięcej likwidacji nastąpiło w 2020 r., kiedy zlikwidowano 274 szkół dla dzieci i młodzieży, w tym 178 szkół podstawowych. Ponadto uprzejmie informuję, że Ministerstwo Edukacji Narodowej pracuje nad założeniami do programu inwestycyjnego, który będzie wsparciem dla jednostek samorządu terytorialnego, będących organami prowadzącymi w stosunku do małych szkół. W okresie 2016-2023 nie było takich ministerialnych programów dedykowanych samorządowym szkołom o niskiej liczbie uczniów. Odnosząc się kwestii wydawani przez Ministra Edukacji wytycznych, uprzejmie informuję, że Minister nie posiada podstawy prawnej do wydawania kuratorom oświaty wytycznych w zakresie wydawania opinii dotyczących zamiarów likwidacji szkół. W tym kontekście Minister Edukacji jest organem II instancji w stosunku do kuratora oświaty, czyli organem kontrolnym rozpatrującym zażalenia jednostek samorządu terytorialnego na postanowienia wydane przez kuratorów oświaty w omawianym zakresie. Z wyrazami szacunku Z upoważnienia Ministra Edukacji Henryk Kiepura Sekretarz Stanu [1] Dz. U. poz. 1930