Interpelacja w sprawie Europejskiej konwencji praw człowieka

Interpelacja w sprawie Europejskiej konwencji praw człowieka Interpelacja nr 8453 do ministra spraw zagranicznych, ministra sprawiedliwości w sprawie Europejskiej konwencji praw człowieka Zgłaszający: Michał Wawer, Karina Anna Bosak, Witold Tumanowicz, Krzysztof Mulawa, Krzysztof Szymański Data wpływu: 03-03-2025 Szanowny Panie Ministrze, w dniu 4 listopada 1950 roku otwarta do podpisu została Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (dalej jako „EKPC”) - umowa międzynarodowa z zakresu ochrony praw człowieka zawarta przez państwa członkowskie Rady Europy. Polska przystąpiła do Rady Europy 26 listopada 1991, jednocześnie podpisując Europejską konwencję praw człowieka (co było politycznym wymogiem uzyskania członkostwa w Radzie Europy). Konwencja została ratyfikowana 19 stycznia 1993 i tego samego dnia weszła w życie w stosunku do Polski. Aktualnie EKPC obowiązuje 46 państw członkowskich Rady Europy. Kluczowe prawa człowieka i obywatela zostały określone w art. 2-18 EKPC. Z uwagi na różnorodność systemów prawnych państw – stron EKPC, postanowienia konwencji są w bardzo różny sposób implementowane do krajowych porządków prawnych, a przez to w różny sposób stosowane przez administrację publiczną oraz sądy powszechne. Kwestia ta jest szczególnie istotna z uwagi na jurysdykcję Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu (dalej jako „ETPC”). Na podstawie art. 46 ust. 1 EKPC państwa – strony zobowiązują się do przestrzegania ostatecznego wyroku ETPC we wszystkich sprawach, w których są stronami. Jednocześnie, nad wykonywaniem wyroków ETPC czuwa organ Rady Europy – Komitet Ministrów. W związku z tym sposób implementacji postanowień EKPC oraz ich moc prawna w krajowym porządku prawym, a także stała analiza orzecznictwa ETPC mają istotny wpływ na kształtowanie systemu prawa w zakresie praw człowieka i obywatela. Jednocześnie zmieniająca się na przestrzeni czasu interpretacja postanowień art. 2-18 EKPC stosowana przez sądy powszechne oraz ETPC, mająca wpływ na ustawodawstwo krajowe, może budzić wątpliwości o nadmierny wpływ ETPC na krajowy system prawny, a kształtowane orzecznictwo może odbiegać od brzmienia EKPC i budzić kontrowersje. Jest to tym bardziej uzasadnione, że postanowienia art. 2-18 EKPC oparte są w znacznej mierze o klauzule generalne, których bezpośrednie zastosowanie wymaga często uznaniowego wywiedzenia konkretnego prawa. W przypadku orzeczenia przez ETPC naruszenia przez Polskę postanowień EKPC zasądzane są zadośćuczynienia, jednak w niektórych przypadkach konieczne może być także podjęcie środków indywidualnych i generalnych w celu usunięcia naruszenia konwencji wobec skarżącego lub wyeliminowanie przyczyn naruszenia w prawie lub praktyce działania administracji publicznej. W ten sposób orzeczenia ETPC mają wpływ na krajowy porządek prawny i implementację de facto do krajowego systemu prawa bieżących wykładni EKPC dokonywanych w orzecznictwie ETPC. W ciągu sześciu miesięcy od daty, w której wyrok trybunału stanie się ostateczny, państwo jest zobowiązane przedstawić Komitetowi Ministrów plan działań w celu wykonania wyroku lub raport z jego wykonania. Proces monitorowania wykonania wyroków i decyzji trybunału monitoruje międzyresortowy Zespół do spraw Europejskiego Trybunału Praw Człowieka powołany przez prezesa Rady Ministrów zarządzeniem z 19 lipca 2007 r. Pracami zespołu kieruje Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Zespół może formułować propozycje odpowiednich działań. Ministrowie właściwi, w zależności od przedmiotu naruszenia konwencji stwierdzonego przez trybunał, mają obowiązek przetłumaczenia i rozpowszechnienia wyroku trybunału, a także przygotowania planu działań i raportu z jego wykonania w terminach określonych w zarządzeniu (algorytm wykonywania wyroków trybunału określony w zarządzeniu prezesa Rady Ministrów). W związku z tym, mając na uwadze powyższe, zwracam się o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania: 1. Czy Polska przyjęła ustawodawstwo, które w całości lub częściowo włącza merytoryczne postanowienia Europejskiej konwencji praw człowieka (artykuły 2-18) w taki sposób, że artykuły te mają bezpośredni skutek i moc prawną w krajowym porządku prawnym Polski (a nie służą wyłącznie jako wskazówka interpretacyjna dla prawa krajowego)? 2. Jeżeli odpowiedź na pytanie nr 1 jest w całości lub częściowo negatywna, czy Polska przyjęła jakiekolwiek ustawodawstwo krajowe – pierwotne lub wtórne – które włącza jedno lub więcej merytorycznych postanowień Europejskiej konwencji praw człowieka do krajowego systemu prawnego Polski? Z wyrazami szacunku Michał Wawer Poseł na Sejm RP

Odpowiedź na interpelację w sprawie Europejskiej konwencji praw człowieka Odpowiedź na interpelację nr 8453 w sprawie Europejskiej konwencji praw człowieka Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Władysław Teofil Bartoszewski Warszawa, 28-03-2025 Szanowny Panie Marszałku, w odpowiedzi na interpelację nr 8453 Pana Posła Michała Wawra i in. w sprawie Europejskiej konwencji praw człowieka, uprzejmie informuję, co następuje. Związanie się Polski w 1993 r. postanowieniami Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności („Konwencja”) oraz kognicją Europejskiego Trybunału Praw Człowieka („Trybunał”, „ETPC”) miało fundamentalne znacznie podczas przemian ustrojowych i przekształcenia krajowego systemu prawnego. Standardy ochrony praw człowieka oraz demokratycznego państwa prawa zawarte w Konwencji wywarły również wpływ i stanowiły wzorzec aksjologiczny i normatywny dla przepisów uchwalonej w 1997 r. Konstytucji RP. Twórcom ustawy zasadniczej przyświecała idea zagwarantowania konstytucyjnego katalogu praw i wolności jednostki odpowiadającego treści międzynarodowych dokumentów odnoszących się do ochrony praw człowieka, którymi związana była Polska, w tym w głównej mierze Konwencji. Należy podkreślić, iż Konstytucja RP jest pierwszą polską ustawą zasadniczą normującą rangę prawa międzynarodowego w systemie źródeł prawa krajowego. Punktem wyjścia do rozważań na temat miejsca prawa międzynarodowego w polskim porządku prawym jest art. 2 Konstytucji stanowiący, iż Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym. Oznacza to, iż Polska jest zobowiązana przestrzegać obowiązujące prawo, w tym wypełniać zobowiązania międzynarodowe na poziomie krajowym, do których została zobligowana na podstawie obwiązujących ją postanowień prawa międzynarodowego. Obowiązek dążenia do jednolitości standardów ochrony praw jednostki, gwarantowany przez polskie organy władzy publicznej wynika bezpośrednio z zasady poszanowania prawa międzynarodowego, przewidzianej w art. 9 Konstytucji. W ujęciu konstytucyjnym Konwencja należy do „najwyższej” kategorii obowiązujących w Polsce umów międzynarodowych. Jest ona umową międzynarodową ratyfikowaną przez Prezydenta po wcześniejszym wyrażeniu zgody przez Parlament i została opublikowana w Dzienniku Ustaw. Na mocy art. 241 ust. 1 Konstytucji pozycję tego dokumentu w wewnętrznym porządku prawnym określają przepisy art. 91 ust. 1 i 2 Konstytucji. Tym samym Konwencja stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana oraz znajduje się w katalogu powszechnie obowiązującego prawa, zawartym w art. 87 ust 1 Konstytucji. Posiada pierwszeństwo przed ustawą zwykłą oraz pozostałymi aktami normatywnymi niższego rzędu, co oznacza, że w przypadku kolizji przepisów tych aktów prawnych powinny mieć zastosowanie przepisy Konwencji. Realizacja tego uprawnienia należy do wszystkich organów stosujących prawo. Standardy Konwencji powinny być bezpośrednio uwzględniane przez organy publiczne w ich codziennej działalności. Jest to szczególnie istotne w pracy sądów powszechnych, Sądu Najwyższego, jak również Trybunału Konstytucyjnego. Z Konstytucji wynikają więc trzy podstawowe konsekwencje: 1) inkorporacji treści Konwencji do systemu prawa wewnętrznego, 2) nadania jej ponadustawowej rangi w systemie źródeł prawa, 3) jak również przyznania jej postanowieniom przymiotu bezpośredniej stosowalności. Polska powinna wypełniać, w dobrej wierze, postanowienia zawarte w umowach międzynarodowych, których jest stroną. Ma to także odniesienie do konieczności wykonania wyroków Trybunału i powinności wdrożenia odpowiednich mechanizmów w celu ich pełnej realizacji na poziomie krajowym. Skoro bowiem implementacja orzeczeń Trybunału stanowi część obowiązków wynikających z ratyfikacji Konwencji, to należy uznać, iż brak realizacji przyjętych postanowień stanowi delikt prawno-międzynarodowy, za który państwo ponosi odpowiedzialność prawno-międzynarodową, a także, jak wskazał Komitet Ministrów Rady Europy, naruszenie warunków członkostwa w Radzie Europy1. Zdolność do pełnego i terminowego wykonania orzeczenia Trybunału oznacza gotowość państwa członkowskiego do przenoszenia na płaszczyznę krajowego porządku prawnego wynikających z niego strasburskich standardów ochrony praw człowieka. Z wyrazami szacunku z up. Władysław Teofil Bartoszewski Sekretarz Stanu