Interpelacja w sprawie coraz częściej występującej depresji u najmłodszych pacjentów - uczniów szkół podstawowych i naglącej potrzeby zorganizowania kampanii informacyjnej i edukacyjnej mającej na celu uświadamianie rodziców i wychowawców w tej delikatnej materii

Interpelacja w sprawie coraz częściej występującej depresji u najmłodszych pacjentów - uczniów szkół podstawowych i naglącej potrzeby zorganizowania kampanii informacyjnej i edukacyjnej mającej na celu uświadamianie rodziców i wychowawców w tej delikatnej materii Interpelacja nr 6673 do ministra edukacji w sprawie coraz częściej występującej depresji u najmłodszych pacjentów - uczniów szkół podstawowych i naglącej potrzeby zorganizowania kampanii informacyjnej i edukacyjnej mającej na celu uświadamianie rodziców i wychowawców w tej delikatnej materii Zgłaszający: Jarosław Sachajko, Anna Gembicka Data wpływu: 28-11-2024 Szanowna Pani Minister, dobrze wiemy i jesteśmy świadomi, iż depresja stopniowo wyniszcza cały organizm i prowadzi do coraz bardziej dokuczliwych objawów, które uniemożliwiają normalne funkcjonowanie. Wiemy też doskonale, że u osób z depresją zmienia się znacząco sposób działania mózgu. Schorzenie może korelować z pewnymi zmianami w mózgu, w tym zmniejszoną ilością istoty szarej, zakłóceniami neuroprzekaźników i stanem zapalnym. W badaniu z 2018 roku naukowcy wykazali, że depresja jest kluczowym czynnikiem w zmianach istoty szarej. To właśnie istota szara jest jednym z dwóch podstawowych elementów budujących ośrodkowy układ nerwowy. Ona odpowiada m.in. za inteligencję, używanie języka i zapamiętywanie, stąd u chorych częstym objawem są kłopoty z pamięcią. Inne problemy to: trudności w skupieniu się i w skoncentrowaniu, problemy z myśleniem logicznym, emocjonalne odrętwienie, dysfunkcja emocjonalna. Te niekorzystne zmiany pojawiają się też w przypadku depresji u dzieci. Lekarze psychiatrzy wskazują na druzgocącą rzeczywistość, na depresję zapadają już nawet 6-latkowie, czyli dzieci uczęszczające do pierwszych klas szkoły podstawowej – czyli uczniowie nauczania początkowego. U małych dzieci – jak wskazują lekarze - pojawiają się często skargi na dolegliwości somatyczne, pod którymi kryją się zaburzenia depresyjne. Związane jest to z tym, że dzieci mają mniejszą zdolność mówienia wprost o swoich uczuciach czy potrzebach. Najczęściej są to powtarzające się skargi na bóle brzucha, nudności, mogą się pojawić wymioty, duszności, skargi na uczucie kołatania serca. Mogą też pojawić się omdlenia, moczenie nocne i zaburzenia snu. Warto zaznaczyć, że te objawy nie mają związku z podłożem somatycznym, dlatego rodzice, wychowawcy placówek edukacyjnych i nauczyciele powinni być tego świadomi i szczególnie czujni. W ich przypadku depresja może się objawiać nieco inaczej i może być mylnie określana jako inne zaburzenia psychiczne, w tym zaburzenia zachowania. Epizod depresji zaczyna się inaczej niż u osób starszych – może się pojawić drażliwość, tendencja do zachowań agresywnych – to bardzo ważne dla wychowawców i rodziców informacje. Sposób, w jaki depresja zmienia mózg, badał prof. Poul Videbech z duńskiego Aarhus University. Wykazał on, że niektóre rejony mózgu u chorych były wyraźnie skurczone (nawet o 10 proc. w porównaniu ze zdrowymi ludźmi). I tutaj z całą mocą należy podkreślić niezaprzeczalny fakt, iż wpływ depresji na strukturę mózgu jest szczególnie niebezpieczny w pierwszych latach życia. Kilka lat temu specjaliści z Washington University School of Medicine w St. Louis dowiedli, że mózgi dzieci, które miały kliniczne objawy depresji już w okresie przedszkolnym, rozwijają się nieprawidłowo w porównaniu do mózgów dzieci zdrowych. Przytoczę w tym miejscu cytat prof. Lubego, autora tychże badań: „Jesteśmy w stanie stwierdzić, w jaki sposób życiowe doświadczenia, takie jak epizod depresji, mogą zmienić anatomię mózgu. Do tej pory myśleliśmy, że mózg jest narządem, który rozwija się w określony sposób i zostaje to bez wpływu na czynniki zewnętrzne. Jednak nasze badanie pokazało, że różne doświadczenia, takie jak: złe nastroje, narażenie na biedę i brak wsparcia ze strony rodziców mają rzeczywisty wpływ na wzrost mózgu i jego rozwój”. Wiemy, że depresja bez względu na wiek chorującego wywołuje bardzo duże spustoszenia, szczególnie w obrębie hipokampu i ciała migdałowatego. Dopóki nie naprawi się tych uszkodzeń, choroba nie minie. Mózg jednak posiada zdolność reorganizacji i adaptacji. To właśnie dzięki neuroplastyczności możliwe jest cofnięcie szkód, jakie powstały w wyniku choroby. Wymaga to jednak specjalistycznego, konsekwentnego leczenia, a co najważniejsze – zauważenia u dziecka w porę symptomów depresji. Depresja może wystąpić z powodu czynników środowiskowych, psychologicznych, genetycznych i biologicznych. Leczenie depresji może być ukierunkowane na mózg i mieć na celu odwrócenie niektórych zmian. Im wcześniej zidentyfikujemy problem u dziecka, a może w tym pomóc rodzicom np. wychowawca szkolny dziecka albo nauczyciel przedmiotu – o ile będzie posiadał taką wiedzę – tym szybciej wdrożona terapia zatrzyma, a nawet cofnie niekorzystne dla mózgu małego dziecka zmiany. Z uwagi na przedstawione powyżej informacje zwracam się uprzejmą prośbą o udzielenie odpowiedzi na postawione poniżej pytania: Czy ministerstwo we współpracy ze szkołami podstawowymi kiedykolwiek prowadziło statystyki dotyczące uczniów poniżej 10. roku życia, którzy cierpią na depresję? Czy ministerstwo posiada takie informacje od szkół? Jeżeli tak, to proszę o ich publiczne ujawnienie. Czy ministerstwo wobec rosnącej wciąż liczby przypadków depresji u coraz to młodszych grup wiekowych dzieci jest skłonne, we współpracy z Ministerstwem Zdrowia, przygotować w ramach działań profilaktycznych kampanię społeczną mającą na celu uświadomienie rodziców, wychowawców i nauczycieli, że depresja dotyka coraz młodsze dzieci i potrzebne są kompetencje, które pozwolą to zauważyć i nie zaniedbać dalszych działań, aby zapobiec tragediom najmłodszych? Jeśli tak, kiedy taka kampania mogłaby się rozpocząć?

Odpowiedź na interpelację w sprawie coraz częściej występującej depresji u najmłodszych pacjentów - uczniów szkół podstawowych i naglącej potrzeby zorganizowania kampanii informacyjnej i edukacyjnej mającej na celu uświadamianie rodziców i wychowawców w tej delikatnej materii Odpowiedź na interpelację nr 6673 w sprawie coraz częściej występującej depresji u najmłodszych pacjentów - uczniów szkół podstawowych i naglącej potrzeby zorganizowania kampanii informacyjnej i edukacyjnej mającej na celu uświadamianie rodziców i wychowawców w tej delikatnej materii Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Paulina Piechna-Więckiewicz Warszawa, 20-12-2024 Szanowna Pani Posłanko, Szanowny Panie Pośle, minister edukacji dostrzega problemy zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży, zasadność współpracy w zakresie dobrostanu psychicznego młodych osób oraz konieczność wzmożonej pracy w celu rozwiązywania problemów każdego ucznia i uczennicy. Czynione są starania, aby szkoła była bardziej przyjazna i wspierająca osoby z problemami i kryzysami psychicznymi, bez stygmatyzacji i dyskryminacji. Ma to swoje odzwierciedlenie kierunkach polityki oświatowej państwa – Wspieranie dobrostanu dzieci i młodzieży, ich zdrowia psychicznego. Rozwijanie u uczniów i wychowanków empatii i wrażliwości na potrzeby innych. Podnoszenie jakości edukacji włączającej i umiejętności pracy z zespołem zróżnicowanym . Nadrzędnym celem jest stworzenie bezpiecznego i wspierającego środowiska społecznego, sprzyjającego uczestnictwu i dostępności oraz włączaniu w nie wszystkich dzieci/uczniów. Istotną rolę mają tu do spełnienia nauczyciele, w tym nauczyciel psycholog. Minister edukacji planuje zorganizowanie kampanii społecznej w 2025 r. informującej rodziców, wychowawców i nauczycieli na temat problemów zdrowia psychicznego najmłodszych uczniów i uczennic. Jednocześnie minister edukacji we współpracy z ministrem zdrowia intensywnie wdraża projekty i programy, których celem jest upowszechnienie wiedzy opartej na naukowych podstawach wpływającej na poprawę kondycji zdrowotnej uczennic i uczniów. Należy przy tym wskazać, że zdaniem przedstawicieli Zespołu roboczego ds. prewencji samobójstw i depresji przy Radzie ds. Zdrowia Publicznego Ministerstwa Zdrowia szerokie upowszechnianie, ale nieumiejętne podawane informacje o zachowaniach samobójczych w mediach, czy o problemach zdrowia psychicznego młodych, może spowodować efekt Wertera. Konstruowanie programów profilaktycznych powinno być oparte na wiedzy o czynnikach ryzyka i mechanizmach ich osłabiania lub kompensowania, a działania profilaktyczne należy koncentrować na wzmacnianiu czynników chroniących, np. na rozwijaniu konstruktywnych zainteresowań, kształtowaniu umiejętności psychospołecznych, wspieraniu rodziców i rodziny, wzmacnianiu pozytywnego klimatu szkoły. Dlatego do działań profilaktycznych nie można zaliczyć jednorazowych akcji, pogadanek, czy spotkań z osobami w kryzysie. Podstawowym źródłem wiedzy o skuteczności profilaktyki są poprawne metodologicznie badania ewaluacyjne programów i strategii profilaktycznych. Ich wyniki a nie na przykład anegdotyczne doświadczenia lub indywidualne przekonania ekspertów są głównym arbitrem w dyskusji na temat tego, co jest a co nie jest skuteczne w profilaktyce. Ośrodek Rozwoju Edukacji upowszechnia na swojej stronie internetowej materiały dla nauczycieli i rodziców, dzięki którym mogą oni zwiększać swoje kompetencje z obszaru profilaktyki zdrowia psychicznego. W zakładce Wychowanie i profilaktyka znajduje się szereg bezpłatnych materiałów m.in. na temat ucznia z zaburzeniami psychicznymi w szkole, kryzysu dorastania, ochrony zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży w szkole, depresji, zaburzeń tikowych czy zaburzeń lękowych [1] , a także informacje na temat bazy programów rekomendowanych, skierowanych do dzieci i młodzieży w różnym wieku, a także programów adresowanych do rodziców/opiekunów/wychowawców. W bazie znajduje się obecnie 29 programów o potwierdzonej skuteczności. Jednym z nowszych programów znajdujących się w bazie jest Projekt Lustro, skierowany do uczniów w wieku 17–18 lat. Jego celem jest zmniejszenie skali występowania ryzykownych zachowań oraz problemów zdrowia psychicznego u uczniów (uczestników) jako skutek wspierania prawidłowego rozwoju i wzmacniania czynników chroniących. Dodatkowo rozwijanie umiejętności przezwyciężania trudności poprzez poszukiwanie konstruktywnych sposobów reagowania na wyzwania i zmieniające się otoczenie, a także powrót do dobrego funkcjonowania po trudnych doświadczeniach, tzw. pozytywna adaptacja. Należy zaznaczyć, że Ministerstwo Edukacji Narodowej samodzielnie nie diagnozuje zjawiska powodów depresji i samobójstw u dzieci i młodzieży, natomiast korzysta z wyników specjalistycznych badań, prowadzonych w ochronie zdrowia, w szczególności raportu pn. „Kompleksowe badanie stanu zdrowia psychicznego społeczeństwa i jego uwarunkowań (EZOP II)“. Raport został przygotowany przez pracowników Instytutu Psychiatrii i Neurologii i wydany w 2021 r. Obejmuje swoim zasięgiem wszystkie grupy wiekowe: dzieci w wieku 0–6 lat, dzieci i młodzież w wieku 7–17 lat, oraz dorosłych w wieku 18 lat i więcej. Istotnym dla nas źródłem informacji jest także Krajowy System Informacyjny Policji (KSIP) na temat zachowań suicydalnych w populacji dzieci i nastolatków poniżej 18 r. ż. Informacje uzyskane z powyższych źródeł wskazują, że zaburzenia psychiczne w populacji dzieci i młodzieży są wynikiem problemów osobistych, rodzinnych, ale też uwarunkowań strukturalnych. Pojawiają się one często w przebiegu różnych problemów zdrowotnych. Na rozwój depresji ma wpływ szereg czynników, które są ze sobą powiązane. Choroba jest uwarunkowana przez predyspozycje biologiczne i genetyczne, środowisko, typ osobowości oraz doświadczenia. Również sam okres dojrzewania sprzyja zaburzeniom nastroju. Zachowaniom suicydalnym towarzyszy często depresja, zaburzenia zachowania oraz zaburzenia związane z używaniem substancji psychoaktywnych (alkohol, narkotyki, leki). W ponad 50% przypadków zachowań suicydalnych nie udało ustalić się ich przyczyn. Warto dodać, że działania z zakresu ochrony zdrowia psychicznego dzieci i uczniów są realizowane w przedszkolach, szkołach i placówkach także w ramach pomocy psychologiczno-pedagogicznej, wczesnego wspomagania rozwoju dziecka, indywidualnego nauczania dzieci i młodzieży oraz kształcenia specjalnego lub zajęć rewalidacyjno-wychowawczych. Każda szkoła jest instytucją autonomiczną, statut szkoły zawiera formy opieki i pomocy uczniom, którym z przyczyn rozwojowych, rodzinnych lub losowych jest potrzebna pomoc i wsparcie, cele i zadania szkoły w zakresie udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej, z uwzględnieniem zasad bezpieczeństwa oraz zasad promocji i ochrony zdrowia; organizację współdziałania z poradniami psychologiczno-pedagogicznymi oraz innymi instytucjami działającymi na rzecz rodziny, dzieci i młodzieży; organizację i formy współdziałania szkoły z rodzicami w zakresie nauczania, wychowania, opieki i profilaktyki [2] . Szkoła ma możliwość działań na wszystkich poziomach profilaktyki: uniwersalnej, selektywnej i wskazującej. Dlatego odgrywa bardzo ważną rolę w zapobieganiu kryzysom psychicznym dzieci i młodzieży. Realizacja zajęć z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej jest jedną z podstawowych form działalności dydaktyczno-wychowawczej przedszkola, szkoły i placówki [3] . W jej ramach może być prowadzona terapia dzieci i młodzieży oraz ich rodzin, a także udzielanie pomocy rodzicom w rozpoznawaniu potrzeb rozwojowych i możliwości psychofizycznych dzieci, rozwiązywaniu problemów edukacyjnych i wychowawczych. Udzielanie jej jest istotną częścią pracy każdego nauczyciela. Zatem zaburzenia zachowania, emocji, sytuacje kryzysowe lub traumatyczne powinny stać się podstawą do uruchomienia właściwych działań szkoły, pomocy i wsparcia przez pedagoga, psychologa. Ministerstwo Edukacji Narodowej stopniowo zwiększa dostępność do nauczycieli specjalistów. Wdrożone w 2022 r. standardy określają minimalny wymiar zatrudniania nauczycieli specjalistów w ogólnodostępnych i integracyjnych przedszkolach, szkołach oraz zespołach tych przedszkoli i szkół. Zatrudnienie nauczycieli specjalistów, zgodnie z danymi wykazanymi w bazie danych SIO z listopada 2024 r., wzrosło do 51 466,97 [4] . W bieżącym roku szkolnym obowiązki nauczyciela psychologa były realizowane na 12 982,31 etatach. Należy podkreślić, że rodzice dziecka mogą starać się dla niego o indywidualne nauczanie. To rozwiązanie, realizowane jest w określonym czasie – do chwili, aż stan zdrowia ucznia poprawi się i uczeń będzie mógł uczęszczać do szkoły. Nauczaniem [5] tym obejmuje się dzieci i młodzież, których stan zdrowia uniemożliwia lub znacznie utrudnia uczęszczanie do szkoły [6] . Dodatkowo szkoły mają obowiązek opracowania programu wychowawczo-profilaktycznego na podstawie wyników corocznej diagnozy w zakresie występujących w środowisku szkolnym potrzeb rozwojowych uczniów, w tym czynników chroniących i czynników ryzyka. Program obejmuje treści i działania o charakterze wychowawczym skierowane do uczniów oraz o charakterze profilaktycznym skierowane do uczniów, nauczycieli i rodziców. Diagnoza pozwala szkole na dobranie trafnych oddziaływań profilaktycznych, zarówno przed zaistniałym kryzysem jak i po jego wystąpieniu. Ministerstwo przygotowało materiał dla przedszkoli, szkół i placówek dotyczący opisania zadań i roli nauczyciela psychologa w codziennej pracy. Sposób ich realizacji wynika również z efektywnych praktyk udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w jednostkach systemu oświaty, które zostały przedstawione jako działania rekomendowane dla nauczyciela psychologa i dyrektora. W materiale podkreślono, że rezultaty pracy nauczyciela psychologa w środowisku przedszkola/szkoły/placówki zależą nie tylko od jego osobistej motywacji, lecz od współpracy wielu osób, w tym kadry zarządzającej i organów prowadzących poszczególne jednostki oświaty. Odpowiednia do potrzeb dziecka/ucznia sieć wsparcia społecznego jest istotnym czynnikiem ochronnym przed rozwojem zaburzeń psychicznych. Ministerstwo Zdrowia we współpracy z Ministerstwem Edukacji Narodowej przygotowało poniższe standardy postępowania dla nauczycieli w ramach Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021-2025: STANDARDY POSTĘPOWANIA DLA NAUCZYCIELI – dotyczące kontaktu z osobami w kryzysie samobójczym (kompendium + wersja rozszerzona); STANDARDY POSTĘPOWANIA DLA NAUCZYCIELI – dotyczące kontaktu z osobami w kryzysie samobójczym, po próbie samobójczej i w żałobie po śmierci samobójczej (kompendium + wersja rozszerzona). Autorami standardów są ekspertki z Biura ds. Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym, p. Lucyna Kicińska i p. Małgorzata Łuba. Standardy były konsultowane z przedstawicielami Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Psychologów oraz dr n. m. Aleksandrą Lewandowską, konsultantką krajową w dziedzinie psychiatrii dzieci i młodzieży, która podkreśliła ich istotne znaczenie w podnoszeniu wiedzy oraz kompetencji nauczycieli, nauczycieli specjalistów zarówno w odniesieniu do zapobiegania zachowaniom samobójczym u dzieci i młodzieży jak i wdrożeniu adekwatnego wsparcia dla ucznia w kryzysie samobójczym, po próbie samobójczej i w żałobie po śmierci samobójczej. Jeszcze w grudniu 2024 r. standardy zostaną przesłane do wszystkich szkół i placówek. Standardy pomogą na pewno nauczycielom w tworzeniu konkretnego planu wsparcia w powrocie do szkoły dla ucznia po próbie samobójczej. Warto zapoznać się z mitami i stereotypami na temat zachowań samobójczych. Bardzo ważny jest rzetelny przekaz w tym zakresie, a nie błędne przekonanie o zachowaniach osób w kryzysie samobójczym. Ministerstwo Edukacji Narodowej we współpracy z Fundacją Rozwoju Systemu Edukacji w ramach działania FERS.05.01 Innowacje społeczne, podjęło działania w celu realizacji projektu Wparcia Rówieśniczego w Zakresie Zdrowia Psychicznego Młodzieży (PEER SUPPORT). Głównym celem projektu będzie opracowanie i przetestowanie w szkołach ponadpodstawowych metody wsparcia dla uczniów i uczennic w kryzysach psychicznych, opartej o wsparcie rówieśnicze, tzw. metodę peer support. Ministerstwo Edukacji Narodowej zakłada, że wypracowana i przetestowana w projekcie metoda, polegająca na ścisłej współpracy młodzieży z osobami pracującymi w zawodzie psychologa i pedagoga, przyczyni się do poprawy klimatu środowiska szkolnego, zwiększy zaufanie do nauczycieli i innych osób dorosłych, wprowadzi do systemu szkolnego niestosowane dotychczas lub zapomniane rozwiązania (np. aktywne słuchanie, mediacje) oraz umożliwi wypracowanie dobrych praktyk w tym zakresie. Na projekt zaplanowano ponad 40 mln zł. W ramach Narodowego Programu Zdrowia Minister Edukacji zlecił 5 organizacjom pozarządowym realizację w latach 2024 i 2025 zadania z zakresu zdrowia publicznego pn. ZOBACZ EMOCJE – realizacja projektów i programów edukacyjnych, wychowawczych, interwencyjnych oraz profilaktycznych opartych na podstawach naukowych, w tym programów profilaktyki uniwersalnej, wskazującej i selektywnej. Przedmiotem konkursu było zadanie polegające na przygotowaniu i przeprowadzeniu w szkołach i placówkach programów z zakresu psychoedukacji jako procesu, w ramach którego nabywa się wiedzę na temat funkcjonowania umysłu i emocji oraz uczy się skutecznych strategii radzenia sobie z trudnościami. W wyniku wdrożonych w szkołach i placówkach programów nastąpi: Poprawa samopoczucia i dobrostanu psychicznego: poznanie siebie i swoich reakcji emocjonalnych, które pozwolą zrozumieć potrzeby i ograniczenia. Radzenie sobie z trudnościami: umiejętne wykorzystanie narzędzi do skutecznego radzenia sobie z symptomami kryzysu, stresu, lęku, itp. Poprawa relacji interpersonalnych: nauka pozytywnej komunikacji, budowanie zdrowych relacji oraz rozwój empatii i troski o innych. Zapobieganie stygmatyzacji: prewencja i zmniejszenie liczby zachowań negatywnych związanych z odbiorem u siebie i innych objawów zaburzeń zdrowia psychicznego i korzystanie z pomocy specjalistycznej jako wynik edukacji na temat zdrowia psychicznego. Programy będą uwzględniały szkolenia dla uczniów, ich rodziców, nauczycieli i dyrektorów szkół i placówek z zakresu: elementów psychologii i rozpoznawania emocji; radzenia sobie w sytuacjach problemowych; kształtowania postaw prozdrowotnych; zapobiegania stygmatyzacji osób w kryzysie psychicznym. W ramach Działania 5.5. Świadome i odpowiedzialne rodzicielstwo – działania edukacyjne dla młodzieży szkół ponadpodstawowych (Program „Za życiem“) realizowany jest Program edukacyjny o charakterze profilaktycznym pn. Być razem, który może stać się pomocą w zrozumieniu dochodzenia do dorosłości, wspierając młodzież w procesie przygotowania do podejmowania decyzji odnośnie związków, budowania relacji, wzmacniania więzi, zwiększenia kompetencji psychospołecznych oraz rozpoznawania i radzenia sobie z emocjami. Program realizuje Ośrodek Rozwoju Edukacji, który wyłoni trenerów wojewódzkich, którzy przeprowadzą szkolenia dla chętnych nauczycieli, a przeszkoleni nauczyciele – zajęcia z młodzieżą szkół ponadpodstawowych, na podstawie 8 scenariuszy zajęć. Zgodnie z harmonogramem zajęcia w szkołach z programu o charakterze profilaktycznym „Być razem“ powinny rozpocząć się na początku 2025 r. Z poważaniem Z upoważnienia Ministra Edukacji Paulina Piechna-Więckiewicz Podsekretarz Stanu [1] https://www.ore.edu.pl/2020/06/zdrowie-psychiczne-dzieci-i-mlodziezy-poradniki-dla-nauczycieli-i-rodzicow/ https://www.ore.edu.pl/2021/11/poradnik-postwencja-w-szkole/ https://suicydologia.org/publikacje/ [2] Art. 98 ust. 1 pkt 4 i 22 oraz ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy – Prawo oświatowe. [3] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (Dz. U. z 2023 r. poz. 1798). [4] liczba etatów wszystkich nauczycieli specjalistów tj. pedagogów, pedagogów specjalnych, psychologów, logopedów i terapeutów pedagogicznych. [5] rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie indywidualnego obowiązkowego rocznego przygotowania przedszkolnego dzieci i indywidualnego nauczania dzieci i młodzieży (Dz. U. z 2023 r. poz. 2468). [6] art. 127 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (Dz. U. z 2023 r. poz. 900, z późn. zm.).