Interpelacja w sprawie planowanego ograniczenia finansowania badań naukowych w Polsce

Interpelacja w sprawie planowanego ograniczenia finansowania badań naukowych w Polsce Interpelacja nr 6013 do ministra nauki w sprawie planowanego ograniczenia finansowania badań naukowych w Polsce Zgłaszający: Marta Stożek Data wpływu: 04-11-2024 Szanowny Panie Ministrze, zwracam się z interpelacją w związku z listem otwartym skierowanym do Kancelarii Prezesa Rady Ministrów przez przedstawicieli środowiska naukowego zaniepokojonych planowanym ograniczeniem finansowania badań naukowych w Polsce, szczególnie tych realizowanych przez Narodowe Centrum Nauki (NCN). W tym liście podkreślono fundamentalne znaczenie badań podstawowych dla rozwoju nauki oraz ich kluczową rolę w budowaniu gospodarki opartej na wiedzy i innowacji. Autorzy listu apelują o zwiększenie nakładów finansowych na badania naukowe, aby Polska mogła skutecznie konkurować na arenie międzynarodowej i kontynuować rozwój gospodarczy oraz społeczny. Inwestycje w badania naukowe są inwestycjami w przyszłość, mają długofalowy wpływ na poprawę jakości życia obywateli oraz na konkurencyjność gospodarki naszego kraju. Konsekwencje zamrożenia finansowania Zamrożenie środków na poziomie z roku 2024 niesie za sobą poważne ryzyko długofalowych negatywnych konsekwencji dla polskiej nauki, takich jak odpływ wysoko wykwalifikowanych kadr, ograniczenie możliwości uczestnictwa w projektach międzynarodowych oraz zawieszenie programów wspierających powrót naukowców do kraju. Badania podstawowe stanowią fundament rozwoju innych dziedzin, takich jak medycyna, przemysł, energetyka czy obronność, a ich niedofinansowanie grozi nieodwracalnymi stratami w potencjale naukowym Polski. W dobie nasilającej się konkurencji globalnej w obszarze badań i innowacji brak wystarczającego finansowania polskiej nauki może skutkować trwałym pogorszeniem pozycji naszego kraju w międzynarodowej wspólnocie naukowej. Warto zaznaczyć, że kraje, które inwestują w badania naukowe, odnoszą największe sukcesy gospodarcze i społeczne, stając się liderami innowacji i postępu technologicznego. Odpływ talentów i jego skutki Bez odpowiedniego wsparcia finansowego wiele zespołów badawczych zostanie rozwiązanych, a ambitni młodzi naukowcy będą zmuszeni szukać lepszych możliwości za granicą. Odpływ młodych talentów będzie odczuwalny zarówno w sektorze technologicznym, gdzie rozwój innowacji może zostać zahamowany, jak i w środowisku akademickim, które utraci zdolność do realizacji przełomowych projektów badawczych. Narodowe Centrum Nauki stanowi dla wielu naukowców jedyną możliwość uzyskania wsparcia finansowego na realizację badań, a ograniczenie środków finansowych może prowadzić do dalszego zmniejszenia liczby programów stypendialnych i grantów, co jeszcze bardziej zniechęci młodych ludzi do kontynuowania kariery naukowej w kraju. Brak perspektyw rozwoju oraz niepewność dotycząca finansowania stanowią poważną barierę dla rozwoju młodych talentów, które mogłyby w przyszłości przyczynić się do wzrostu polskiej nauki i gospodarki. Ważne jest stworzenie środowiska badawczego, które będzie sprzyjało rozwojowi młodych naukowców oraz zachęcało ich do podejmowania wyzwań badawczych, co w dłuższej perspektywie przyniesie wymierne korzyści społeczne i ekonomiczne. Wpływ na sektor przemysłowy Ograniczenie finansowania badań podstawowych będzie miało negatywne konsekwencje dla sektora przemysłowego, który w dużej mierze korzysta z wyników tych badań do rozwijania nowych technologii i produktów. Niedofinansowanie badań naukowych prowadzi do osłabienia innowacyjności gospodarki, co w perspektywie długoterminowej zagraża konkurencyjności Polski na rynkach międzynarodowych. Polska potrzebuje silnego zaplecza badawczego, aby sprostać przyszłym wyzwaniom, takim jak zmiany klimatyczne, rozwój technologii cyfrowych czy poprawa jakości życia obywateli. Badania podstawowe stanowią bazę dla nowoczesnych rozwiązań, których wdrożenie jest kluczowe dla dalszego rozwoju gospodarki. Brak odpowiedniego finansowania badań naukowych może doprowadzić do marginalizacji Polski w globalnym łańcuchu wartości i spadku jej konkurencyjności. Innowacje technologiczne mają również kluczowy wpływ na poprawę jakości życia obywateli, zwiększając dostęp do zaawansowanych technologii w opiece zdrowotnej, edukacji oraz wielu innych dziedzinach. Skutki długoterminowe i propozycje rozwiązań Długofalowe skutki niedofinansowania nauki mogą być katastrofalne. Polska może nie tylko stracić zdolność do prowadzenia badań na światowym poziomie, ale także możliwość przyciągania najlepszych talentów i współpracy z wiodącymi ośrodkami naukowymi na świecie. Ministerstwo powinno podjąć działania zmierzające do zwiększenia środków na stypendia i granty dla młodych naukowców oraz opracować programy wspierające ich rozwój, co pozwoliłoby zatrzymać talenty w kraju. Badania podstawowe są fundamentem innowacji, a ich wyniki często prowadzą do powstania nowych technologii i produktów, które mogą zrewolucjonizować różne sektory gospodarki. Inwestycje w naukę to inwestycje w przyszłość, które przynoszą korzyści nie tylko badaczom, ale całemu społeczeństwu. Bez inwestycji w naukę nie będziemy w stanie sprostać globalnym wyzwaniom, takim jak zmiany klimatyczne, kryzysy zdrowotne czy szybki rozwój technologii. Apel o działania Nie możemy pozwolić na to, aby polska nauka była marginalizowana i niedofinansowana. Konieczne są działania, które zapewnią stabilne finansowanie badań podstawowych oraz stworzą warunki sprzyjające rozwojowi nauki w Polsce. Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego powinno intensyfikować swoje wysiłki w celu zapewnienia odpowiednich środków finansowych, a także prowadzić programy wspierające rozwój młodych naukowców oraz zachęcające do powrotu polskich badaczy z zagranicy. Takie programy przyczyniłyby się do zwiększenia konkurencyjności gospodarki oraz podniesienia poziomu innowacyjności, co miałoby pozytywny wpływ na rozwój kraju. Tylko dzięki odpowiedniemu finansowaniu nauki jesteśmy w stanie zbudować nowoczesną, innowacyjną gospodarkę opartą na wiedzy i zapewnić przyszłym pokoleniom lepsze warunki życia. Niezbędne jest opracowanie długoterminowej strategii rozwoju nauki, która obejmowałaby zarówno wsparcie finansowe, jak i administracyjne, aby ułatwić naukowcom prowadzenie badań na najwyższym poziomie. Powinniśmy dążyć do stworzenia otwartego, wspierającego środowiska naukowego, które będzie przyciągać talenty z kraju i zagranicy oraz umożliwi współpracę międzysektorową, co pozwoli na szybsze wdrażanie wyników badań do praktyki gospodarczej. Czy Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego planuje podjęcie działań mających na celu zabezpieczenie odpowiedniego poziomu finansowania badań podstawowych, w tym przez zwiększenie środków na dotacje dla NCN? Jakie kroki podejmuje ministerstwo, aby zapobiec odpływowi polskich naukowców za granicę i wspierać rozwój nauki w Polsce? Czy istnieją plany zwiększenia liczby programów wspierających powroty polskich naukowców z zagranicy oraz wprowadzenia dodatkowych środków na rozwój młodych talentów naukowych? Jak ministerstwo zamierza wspierać międzynarodową współpracę badawczą oraz zapewnić stabilność finansową dla kluczowych projektów naukowych, które przyczyniają się do budowy nowoczesnej i innowacyjnej Polski? Czy ministerstwo planuje wprowadzenie dodatkowych inicjatyw mających na celu zwiększenie nakładów na badania w kluczowych obszarach, takich jak medycyna, technologie cyfrowe oraz zrównoważony rozwój, aby zapewnić Polsce wiodącą pozycję w tych dziedzinach? Czy ministerstwo rozważa wprowadzenie nowych programów stypendialnych i grantów, które będą wspierać młodych naukowców na wczesnym etapie kariery, aby umożliwić im rozwój w Polsce i uniknąć konieczności wyjazdu za granicę w poszukiwaniu lepszych warunków pracy? Z poważaniem Marta Stożek Posłanka na Sejm RP

Odpowiedź na interpelację w sprawie planowanego ograniczenia finansowania badań naukowych w Polsce Odpowiedź na interpelację nr 6013 w sprawie planowanego ograniczenia finansowania badań naukowych w Polsce Odpowiadający: minister nauki Dariusz Wieczorek Warszawa, 26-11-2024 Szanowna Pani Poseł, odpowiadając na wskazane w interpelacji pytania dotyczące badań naukowych w Polsce, w szczególności ich finansowania, uprzejmie proszę o przyjęcie poniższych wyjaśnień. Czy Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego planuje podjęcie działań mających na celu zabezpieczenie odpowiedniego poziomu finansowania badań podstawowych, w tym poprzez zwiększenie środków na dotacje dla NCN? Minister Nauki mając na uwadze, iż rozwój nauki i szkolnictwa wyższego jest jednym z głównych priorytetów Rządu, podejmuje szereg działań dla zapewnienia odpowiedniego poziomu środków przeznaczanych na finansowanie zadań z tego obszaru, w tym na finansowanie badań naukowych realizowanych przez Narodowe Centrum Nauki zwane dalej „NCN”. W celu wsparcia finansowania badań naukowych w Polsce już w marcu br., zaplanowane w ustawie budżetowej na rok 2024, środki dla NCN zostały zwiększone o 200 mln zł. Mając na uwadze wagę polskiej nauki dla całej gospodarki przy projektowaniu ustawy budżetowej na rok 2025 zwiększenie z roku bieżącego zostało utrzymane oraz dodatkowo zabezpieczono w budżecie NCN kwotę 50 mln zł. W konsekwencji w projekcie budżetu na rok 2025 dla NCN zabezpieczono 250 mln zł więcej niż w ustawie budżetowej roku bieżącego. Jakie kroki podejmuje ministerstwo, aby zapobiec odpływowi polskich naukowców za granicę i wspierać rozwój nauki w Polsce? W 2017 r. Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego powołało wyspecjalizowaną agencję – Narodową Agencję Wymiany Akademickiej zwaną dalej „NAWA”, której misją jest wzmacnianie polskiej nauki i szkolnictwa wyższego poprzez wymianę i współpracę międzynarodową. Adresatami programów NAWA są polskie uczelnie i jednostki naukowe oraz indywidualni naukowcy na wszystkich etapach kariery. Programy NAWA umożliwiają badaczom zagraniczne wyjazdy naukowe pozwalające na zdobycie doświadczenia naukowego w europejskich i pozaeuropejskich ośrodkach akademickich lub badawczych oraz nawiązanie międzynarodowej współpracy naukowej. W celu zapewnienia zrównoważonej cyrkulacji talentów naukowych, NAWA oferuje także programy przyjazdowe do Polski oraz programy reintegracyjne dla naukowców wracających do kraju. Ogółem na finansowanie programów własnych, zadań zleconych i ustawowych, realizowanych przez NAWA w 2024 roku przeznaczono 225 930 000 zł, w tym z dotacji celowej Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego 169 430 000 zł. Działania NAWA realizują politykę Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w zakresie wspierania rozwoju nauki w Polsce, udziału w międzynarodowym obiegu wiedzy, przeciwdziałania odpływowi naukowców i zwiększenia obecności w Polsce zagranicznych badaczy. Umiędzynarodowienie służy podnoszeniu jakości kształcenia i badań naukowych oraz przyczynia się do poprawy warunków pracy w polskich instytucjach naukowych i uczelniach. Programy NAWA pozwalają zdobywać cenne doświadczenia i kompetencje, rozwijać warsztat badawczy, także za granicą, by potem wykorzystywać zdobyte umiejętności w codziennej pracy badawczej i dydaktycznej w Polsce. Ponadto, programy te sprzyjają wyrównaniu standardów obowiązujących w polskich jednostkach naukowych wzorując się na najlepszych partnerach zagranicznych. Na przykład dzięki finansowaniu w ramach programu Partnerstwa Strategiczne NAWA, uczelnie i instytucje badawcze rozwijają współpracę z renomowanymi jednostkami zagranicznymi, prowadzą wspólne projekty badawcze i wspólnie publikują, co znacząco podnosi prestiż i atrakcyjność pracy polskich naukowców i wzmacnia ich pozycję w międzynarodowym środowisku naukowym. Dodatkowo, należy wskazać, że w wyniku reformy systemu szkolnictwa wyższego i nauki wprowadzonej ustawą z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2024 r. poz. 1571), zwaną dalej „ustawą”, z dniem 1 października 2019 r. rozpoczęły działalność szkoły doktorskie. Zastąpiły one dotychczasowe studia doktoranckie, które mogą być już tylko kontynuowane do dnia 31 grudnia 2024 r. – stosownie do regulacji art. 279 ust. 1 ustawy z dnia 3 lipca 2018 r. – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. poz. 1669, z późn. zm.). Ministerstwo ma świadomość istnienia barier i przeszkód uniemożliwiających młodym ludziom pełne zaangażowanie się w naukę. Niektóre z nich wynikają z kwestii finansowych; inne – ze zmian społecznych, globalnych – zmian na które Ministerstwo nie ma bezpośredniego wpływu. Główne kompetencje – potrzebne młodym osobom – to przede wszystkim kompetencje miękkie, empatia, elastyczność w przystosowaniu się do zmian, posiadanie kompetencji transferowalnych. Administracja publiczna musi dbać o to, aby kształcenie – także na wyższych etapach ścieżki naukowej (od doktoratów) było elastyczne, jakościowe oraz zróżnicowane, aby uczelnie mogłyby je dostosować do bieżących potrzeb doktorantów. W wyniku reformy poprawił się status doktoranta – młodego naukowca. Szkoły mają dużą swobodę w konstruowaniu programów kształcenia, regulaminów szkół doktorskich i zasad rekrutacji. Szkoły są interdyscyplinarne. Jednocześnie, wsparcie powinno być indywidualne, celowane (np. zwiększenie stypendium dla doktorantów z orzeczeniem o niepełnosprawności) oraz zmniejszające bariery instytucjonalne (ewaluacja szkół doktorskich pod kątem barier – więcej poniżej). Ustawa zabezpiecza interesy doktoranta w przypadku zaprzestania kształcenia w szkole doktorskiej (zapewnienie przeniesienia do innej szkoły albo pokrycie kosztów postępowania w sprawie nadania stopnia doktora). Ustawa przewiduje także uprawnienia pracownicze – przerwy wypoczynkowe i zaliczenie okresu kształcenia do stażu pracy. Poprawił się także status materialny doktoranta. Wprowadzono powszechny system stypendialny dla doktorantów kształcących się w tych szkołach, zakładający wypłacanie, przez 4 letni okres kształcenia w szkołach, stypendium doktoranckiego każdemu doktorantowi nieposiadającemu stopnia doktora w minimalnej wysokości gwarantowanej ustawą. Natomiast osoby z orzeczeniem o niepełnosprawności otrzymują stypendium doktoranckie w wysokości zwiększonej o 30% kwoty otrzymywanej przed oceną śródokresową. Zagwarantowano ustawowo konkurencyjny tryb naboru do szkół doktorskich, a w toku kształcenia prawo do zawieszenia kształcenia na okres odpowiadający czasowi trwania urlopu macierzyńskiego, ojcowskiego lub rodzicielskiego, w trakcie którego doktorantowi nadal przysługuje stypendium doktoranckie. Dodatkowo, warto podkreślić, że rozporządzenie Ministra Nauki z dnia 15 lutego 2024 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie wysokości minimalnego miesięcznego wynagrodzenia zasadniczego dla profesora w uczelni publicznej (Dz. U. poz. 235), podniosło wysokość wynagrodzenia profesora do kwoty 9 370 zł, zwiększając je o 2 160 zł, co stanowi wzrost tego wynagrodzenia o 30%. Wraz ze wzrostem minimalnego wynagrodzenia profesora wzrastają wynagrodzenia i świadczenia w całym systemie szkolnictwa wyższego i nauki, których wysokość jest relacjonowana do wysokości wynagrodzenia profesora. Tym samym, wraz ze wzrostem wynagrodzenia profesora, wzrasta kwota miesięcznego stypendium doktoranckiego, przy czym jego wysokość wynosi co najmniej: 1) 37% wynagrodzenia profesora – do miesiąca, w którym została przeprowadzona ocena śródokresowa (tj. aktualnie 3 466,90 zł brutto); 2) 57% wynagrodzenia profesora – po miesiącu, w którym została przeprowadzona ocena śródokresowa tj. aktualnie 5 340,90 zł brutto). Należy podkreślić, że wysokość stypendium doktoranckiego określona w ustawie ma charakter minimalny. Podmiot prowadzący szkołę doktorską może ustalić stawki stypendium na poziomie wyższym. Należy również zwrócić uwagę, że od 1 października 2023 r. weszły w życie przepisy znoszące zakaz zatrudnienia doktoranta jako nauczyciela akademickiego lub pracownika naukowego. Zmiana została wprowadzona ustawą z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Karta Nauczyciela oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1672, z późn. zm.) – w kontekście możliwości dodatkowego zabezpieczenia sytuacji materialnej doktorantów. W kontekście działań mających na celu zapobieganie odpływowi polskich naukowców za granicę i wspieranie rozwoju nauki w Polsce należy także wskazać na trzy inicjatywy określone w ustawie. Pierwszą jest program „ Inicjatywa doskonałości - uczelnia badawcza ”, którego celem jest podniesienie międzynarodowego znaczenia działalności uczelni. Priorytet stanowi wyłonienie i wsparcie uczelni, które będą dążyć do osiągnięcia statusu uniwersytetu badawczego, a także będą w stanie skutecznie konkurować z najlepszymi ośrodkami akademickimi w Europie i na świecie. Po przeprowadzeniu procedury konkursowej 10 uczelni - spośród 20 uprawnionych do udziału w konkursie - ma zagwarantowane w latach 2020-2026 coroczne zwiększenie finansowania w wysokości 10% subwencji z 2019 r. na realizację planów rozwojowych zawartych we wnioskach konkursowych. Pozostałe uczelnie, które wzięły udział w konkursie, otrzymują subwencję zwiększoną o 2%. Lista laureatów I. edycji konkursu w ramach programu „Inicjatywa doskonałości - uczelnia badawcza” znajduje się na stronie Ministerstwa pod adresem: https://www.gov.pl/web/nauka/program-inicjatywa-doskonalosci--uczelnia-badawcza Drugą inicjatywą jest program „ Regionalna inicjatywa doskonałości ”. Celem programu jest umocnienie znaczenia działalności uczelni w dyscyplinach lub grupach dyscyplin naukowych lub artystycznych, dla których w danym regionie ogłaszany jest konkurs w ramach programu. W grudniu 2023 r. Minister Nauki rozstrzygnął pierwszy konkurs w ramach programu „Regionalna inicjatywa doskonałości”. Wnioski oceniane były przez zespół ekspertów posiadających znaczący dorobek naukowy lub artystyczny, powołany przez Ministra odrębnie dla każdej z dyscyplin lub grup dyscyplin. W wyniku konkursu Minister przyznał środki finansowe na wdrożenie 30 Planów obejmujących cele w zakresie podniesienia poziomu jakości działalności naukowej i poziomu jakości kształcenia w grupie dyscyplin naukowych bądź artystycznych o szczególnym znaczeniu dla regionu. Środki finansowe otrzymywane w danym roku przez uczelnię w ramach konkursu stanowią zwiększenie subwencji przyznanej w roku, w którym został ogłoszony konkurs. Kwota zwiększenia nie może przekroczyć 2% tej subwencji. Środki finansowe są wypłacane przez okres 4 lat (aktualnie lata 2024–2027). Wartość wsparcia w ramach pierwszej edycji programu „Regionalna inicjatywa doskonałości” na lata 2024-2027 wyniesie łącznie 271 697 432,74 zł (średnio 68 mln rocznie). Lista laureatów pierwszego konkursu w ramach programu „Regionalna inicjatywa doskonałości” znajduje się na stronie Ministerstwa pod adresem: https://www.gov.pl/web/nauka/wyniki-i-konkursu-w-programie-regionalna-inicjatywa-doskonalosci Trzecią inicjatywą jest przedsięwzięcie „ Dydaktyczna inicjatywa doskonałości ”. Celem przedsięwzięcia jest wsparcie publicznych uczelni zawodowych w doskonaleniu jakości kształcenia. Zgodnie z regulacjami ustawowymi Minister uwzględnia możliwość przekazania w danym roku środków finansowych nie więcej niż 15 uczelniom, na podstawie obiektywnych kryteriów (tj. ocen jakości kształcenia wydanych przez Polską Komisję Akredytacyjną w okresie 6 lat poprzedzających ogłoszenie komunikatu o przedsięwzięciu oraz wyników monitoringu dotyczących absolwentów studiów). Wysokość środków finansowych dla danej uczelni nie może przekroczyć 1 mln zł. Dotychczas odbyło się sześć edycji przedsięwzięcia „ Dydaktyczna inicjatywa doskonałości ”. Lista laureatów obecnej, VI. edycji znajduje się na stronie Ministerstwa pod adresem: https://www.gov.pl/web/nauka/rozstrzygniecie-vi-edycji-przedsiewziecia-ministra-nauki-dydaktyczna-inicjatywa-doskonalosci2 Warto podkreślić, że również Narodowe Centrum Nauki organizuje konkursy na projekty badawcze, w ramach których możliwe jest zaplanowanie funduszy na zatrudnienie kierownika projektu oraz postdoków . Od początku celem tych działań jest wspieranie rozwoju nauki i tworzenie dobrych warunków do angażowania wybitnych naukowców w badania naukowe prowadzone w polskich instytucjach. Jednak NCN wskazuje, że z powodu braku wystarczających środków stawki na zatrudnienie przestały być konkurencyjne, w szczególności na arenie międzynarodowej, więc zapobieganie odpływowi polskich naukowców za granicę w tym aspekcie jest bardzo trudne. W przypadku braku znaczącego zwiększenia dotacji celowej NCN stoi przed wyborem albo podniesienie/urealnienie stawek na zatrudnienie, albo zapobieganie dalszemu obniżaniu współczynnika sukcesu w konkursach. NCN wskazuje, że podobna sytuacja występuje w przypadku stypendiów możliwych do zaplanowania i wypłacania w ramach finansowanych grantów, w niektórych przypadkach stypendia z grantów NCN są niższe niż stypendia oferowane przez szkoły doktorskie. Bardzo trudno w takiej sytuacji zapobiegać odpływowi naukowców za granicę. Czy istnieją plany na zwiększenie liczby programów wspierających powroty polskich naukowców z zagranicy oraz na wprowadzenie dodatkowych środków na rozwój młodych talentów naukowych? Program Polskie Powroty NAWA to jeden z flagowych programów Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej. Program powstał w odpowiedzi na potrzebę zbudowania stałej oferty, która byłaby motywacją do powrotu dla naukowców polskiego pochodzenia, którzy po okresie kariery naukowej za granicą rozważają kontynuowanie pracy w Polsce. Pierwszy nabór wniosków w ramach programu został ogłoszony wiosną 2018 r. i od tamtej pory nabory ogłaszane są regularnie co roku. Do tej pory 81 znakomitych naukowców wróciło do Polski w ramach programu. Sylwetki laureatów przedstawione są na stronie internetowej polskiepowroty.pl. Na konkurs w roku 2024 NAWA przeznaczyła 16 mln zł, co pozwoli na sfinansowanie około 9 nowych projektów. Szeroka oferta programów NAWA skierowanych do indywidualnych naukowców jest tak skonstruowana, aby zapewnić zrównoważoną cyrkulację badaczy. I tak popularny program Bekker NAWA finansuje pobyty polskich badaczy w najlepszych zagranicznych ośrodkach naukowych, z myślą o wykorzystaniu zdobytych w ten sposób kompetencji z korzyścią dla polskich jednostek macierzystych. Beneficjenci programu Bekker NAWA mają możliwość skorzystania z komponentu krajowego, który zapewnia finansowanie po powrocie do kraju. Program Ulam NAWA to z kolei możliwość zaproszenia do Polski naukowców z zagranicy, którzy mogą wnieść istotny wkład do pracy polskich zespołów. Dla uczestników szkół doktorskich przeznaczony jest program Preludium BIS NAWA. Większość programów jest otwarta na wszystkie dyscypliny nauki, a dodatkowo NAWA realizuje programy skierowane do wybranych kluczowych dziedzin jak medycyna (program Walczak NAWA). Warto podkreślić, że Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej oraz Narodowe Centrum Nauki na podstawie zawartego w 2019 roku porozumienia współpracują w celu wzbogacenia własnych programów o dodatkowe finansowanie zgodne z kompetencjami drugiej agencji. W ten sposób NAWA finansuje działania mobilnościowe dla doktorantów w ramach konkursu NCN Preludium BIS, natomiast NCN finansuje grant startowy – komponent badawczy dla laureatów programu Polskie Powroty NAWA. W ramach oferty skierowanej do instytucji polskiego systemu szkolnictwa wyższego i nauki NAWA finansuje krótkookresowe mobilności międzynarodowe w programie PROM, aby umożliwić współpracę i wymianę wiedzy z ośrodkami zagranicznymi. Celem programu jest rozwijanie kompetencji pracowników polskich uczelni i jednostek naukowych, doktorantów i studentów dzięki udziałowi w krótkoterminowych wyjazdach zagranicznych, szkołach letnich, konferencjach czy stażach. W ramach PROM finansowane są także przyjazdy zagranicznych naukowców i wykładowców do polskich jednostek. Ponadto, NAWA finansuje w ramach programu Wsparcie Uniwersytetów Europejskich wiodące polskie uczelnie, zaangażowane w konsorcja sojuszy Uniwersytetów Europejskich. Sojusze Uniwersytetów Europejskich, jak pokazują badania prof. Dominika Antonowicza z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, przyczyniają się do wszechstronnego rozwoju kadry naukowej, dydaktycznej i administracyjnej polskich uczelni. Warto wspomnieć również o programie Welcome to Poland NAWA, którego celem jest zwiększenie potencjału polskich instytucji szkolnictwa wyższego i nauki do przyjmowania studentów i naukowców z zagranicy. Finansowanie w ramach tego programu ukierunkowane jest w szczególności na rozwój kompetencji polskiej kadry uczelni i instytutów naukowych dzięki udziałowi w specjalistycznych szkoleniach, kursach, wizytach studyjnych, konferencjach i innych formach uczenia się. Dzięki takim programom Polska staje się bardziej atrakcyjnym miejscem do studiowania i pracy naukowej dla utalentowanych studentów, doktorantów i kadry naukowej. NAWA pełni także funkcję Krajowego Punktu Kontaktowego do części programu ramowego UE Horyzont Europa: Działania „Maria Skłodowska-Curie” (MSCA). KPK ds. MSCA wspiera polskie podmioty szkolnictwa wyższego i nauki, jak również ich pracowników w pozyskiwaniu funduszy – w tym celem wsparcia międzynarodowych zespołów badawczych – z tego programu. Planuje się rozszerzenie tej działalności poprzez budowę i koordynację sieci lokalnych punktów kontaktowych do programu – tzw. Sieci NAWA-MSCA – rozmieszczonych w 6 makroregionach Polski. Członkowie sieci zostaną wyłonieni w drodze konkursu w 2025 r. Zestawienie wybranych programów NAWA przedstawiono w tabeli poniżej: Program Cel i rodzaj finansowania Alokacja na nabór ogłoszony w 2024 (PLN) Bekker NAWA Wsparcie doktorantów, naukowców i nauczycieli akademickich w dążeniu do doskonałości naukowej przez umożliwienie im rozwoju naukowego w zagranicznych ośrodkach badawczych oraz akademickich na całym świecie. Stypendia indywidualne na wyjazdy od 3 do 24 miesięcy. 20 000 000 Komponent krajowy programu Bekker NAWA Wspieranie kariery naukowej stypendystów programu Bekker NAWA, realizujących co najmniej osiemnastomiesięczne projekty i planujących po powrocie do kraju stworzenie samodzielnego zespołu badawczego. Finansowanie wynagrodzenia przez okres 6 miesięcy po powrocie do polskiej instytucji nauki i szkolnictwa wyższego. 2 000 000 Preludium BIS NAWA Wspieranie międzynarodowej mobilności doktorantów poprzez umożliwienie realizacji staży zagranicznych, związanych z uczestnictwem w projektach badawczych w ramach konkursu Narodowego Centrum Nauki PRELUDIUM BIS. Stypendia indywidualne na wyjazdy od 3 do 6 miesięcy. 4 000 000 Ulam NAWA Zwiększenie umiędzynarodowienia polskich uczelni i instytucji naukowych poprzez pobyty zagranicznych naukowców. Stypendia indywidualne na pobyty od 6 do 24 miesięcy. 15 000 000 Walczak NAWA Wzmocnienie potencjału polskich jednostek naukowych i podmiotów leczniczych poprzez wsparcie mobilności międzynarodowej badaczy obszaru nauk medycznych, nauk farmaceutycznych i nauk o zdrowiu. Stypendia wyjazdowe od 1 do 6 mcy. 4 000 000 (2023) Polskie Powroty NAWA Umożliwienie wyróżniającym się polskim naukowcom powrotu do kraju i podjęcia zatrudnienia w polskich uczelniach i instytutach badawczych. Program stwarza naukowcom wracającym z zagranicznych ośrodków naukowych możliwość zbudowania w Polsce własnej grupy projektowej. 16 000 000 Wsparcie Uniwersytetów Europejskich Pilotażowy program NAWA, w ramach którego wspierane będą polskie instytucje szkolnictwa wyższego będące parterami w Sojuszach Uniwersytetów Europejskich tworzonych w programie Erasmus +. Polskie instytucje szkolnictwa wyższego będą mogły otrzymać wsparcie, min. w zakresie: realizacji mobilności naukowców, w szczególności w ramach Sojuszu; uczestniczenia w pracach badawczo-rozwojowych prowadzonych przez naukowców w ramach Sojuszu; uczestniczenia w międzynarodowych programach kształcenia (mikro-modułach). 33 500 000 PROM – krótkookresowa wymiana akademicka Krótkookresowa wymiana stypendialna kadry akademickiej, osób studiujących, doktorantów i doktorantek, dotyczy m.in. takich aktywności jak: udział w konferencji za granicą (wystąpienie, udział w sesji posterowej), pozyskanie materiałów do artykułu naukowego, wykonanie pomiarów z wykorzystaniem unikatowej aparatury udział w krótkich formach kształcenia, tj. kursach, w tym intensywnych, zaliczanych do procesu kształcenia, warsztatach, wizytach studyjnych, w tym realizowanych u przedsiębiorców, kwerendy archiwalne lub biblioteczne, prowadzenie zajęć dydaktycznych, przygotowanie międzynarodowego wniosku grantowego. 30 000 000 Partnerstwa Strategiczne Mobilności zorganizowane w formie wykładów gościnnych, wizyt studyjnych, praktyk lub staży przemysłowych oraz dofinansowanie udziału naukowców w badaniach naukowych i pracach rozwojowych w wymiarze międzynarodowym. 20 000 000 (2023) STER Umiędzynarodowienie Szkół Doktorskich Wsparcie zagranicznej mobilności doktorantów z Polski i z zagranicy, realizujących kształcenie w szkole doktorskiej. 20 000 000 Sieć NAWA - EURAXESS Nabór na tworzenie sieci regionalnych NAWA-EURAXESS w 16 województwach ma na celu wzmocnienie współpracy pomiędzy instytucjami naukowymi prowadzącej do lepszej obsługi przyjeżdżających do Polski naukowców, ich integracji z polskim środowiskiem naukowym, nawiązywania kontaktów, promocji Polski za granicą oraz do zwiększenia liczby polskich instytucji w europejskiej sieci EURAXESS. 10 000 000 Sieć NAWA-MSCA Rozwój umiędzynarodowienia poprzez wsparcie działalności instytucji szkolnictwa wyższego i nauki w wypracowaniu trwałych rozwiązań w zakresie wsparcia polskich wnioskodawców i beneficjentów programu Działania „Maria Skłodowska-Curie” (Horyzont Europa) na lata 2025-27. 10 000 000 Jak ministerstwo zamierza wspierać międzynarodową współpracę badawczą oraz zapewnić stabilność finansową dla kluczowych projektów naukowych, które przyczyniają się do budowy nowoczesnej i innowacyjnej Polski? Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego za pośrednictwem Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej aktywnie wspiera międzynarodową współpracę badawczą. Programy NAWA służą zwiększaniu atrakcyjności pracy naukowej w Polsce, rozwojowi naukowemu i sprzyjają widoczności polskich naukowców w międzynarodowej przestrzeni badawczej. NAWA dba o efektywne wykorzystanie środków finansowych w ramach realizowanych programów i systematycznie ewaluuje ich efekty. Widoczny jest już wpływ udziału w programach NAWA na ilość i jakość publikacji naukowych. Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego od lat dofinansowuje międzynarodową współpracę badawczą realizując program Ministra pn. Projekty Międzynarodowe Współfinansowane dofinansowując, wymagany umową międzynarodową, wkład krajowy do projektów obejmujących badania naukowe lub prace rozwojowe, obecnie na zasadach określonych w Komunikacie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z 28 czerwca 2019 r. o ustanowieniu programu „Projekty Międzynarodowe Współfinansowane” i naborze wniosków z późn. zm. Wszelkie informacje o ww. programie, w tym treść Komunikatu, są zamieszczone na stronie Ministerstwa w zakładce pn. Programy i Przedsięwzięcia, pod adresem: https://www.gov.pl/web/nauka/ustanowienie-programu-pod-nazwa-projekty-miedzynarodowe-wspolfinansowane2 . W kontekście wspierania międzynarodowej współpracy badawczej oraz zapewniania stabilności finansowej dla kluczowych projektów naukowych, należy wskazać na trzy opisane powyżej inicjatywy: program „ Inicjatywa doskonałości - uczelnia badawcza ”, program „ Regionalna inicjatywa doskonałości ” oraz przedsięwzięcie „ Dydaktyczna inicjatywa doskonałości ”. Czy ministerstwo planuje wprowadzenie dodatkowych inicjatyw mających na celu zwiększenie nakładów na badania w kluczowych obszarach, takich jak medycyna, technologie cyfrowe oraz zrównoważony rozwój, aby zapewnić Polsce wiodącą pozycję w tych dziedzinach? NCN jest agencją finansującą badania w formule bottom up , czyli finansuje najlepsze zgłoszone projekty we wszystkich dziedzinach nauki. W przypadku znaczącego zwiększenia nakładów na NCN tak, aby możliwe było dokonanie korekt w ramach regulacji konkursowych np. w stosunku do wysokości wynagrodzeń oraz podniesienie współczynnika sukcesu w konkursach do 25-30% NCN może rozważyć dodatkowe inicjatywy. Ponadto 25 września 2024 r. Minister Nauki zlecił NCN rolę międzynarodowego koordynatora przyszłego Partnerstwa Europejskiego STR – Social Transformations and Resilience w ramach programu Horyzont Europa 2021-2027. Partnerstwo Europejskie Social Transformations and Resilience będzie wspierać badania w obszarze nauk humanistycznych i społecznych związane z demografią, cyfryzacją oraz niespodziewanymi katastrofami. Uruchomienie Partnerstwa Europejskiego Social Transformations and Resilience planowane jest na 2026 rok. To duża szansa dla polskich naukowców na zdobycie funduszy europejskich oraz udział w kształtowaniu europejskiej polityki naukowej. Finansowanie projektów badawczych wyłanianych w konkursach organizowanych przez Partnerstwo zostanie zapewnione w ramach dotacji celowej NCN. 23 września 2021 r. MNiSW zlecił NCN rolę krajowego koordynatora partnerstwa Rescuing Biodiversity to Safeguard Life on Earth realizowanego w ramach programu Horyzont Europa 2021-2027. Środki finansowe na powyższe zadanie zlecone przekazywane są w formie dotacji przyznawanych przez MNiSW, zgodnie z wnioskowanym przez Centrum zapotrzebowaniem na kolejne lata realizacji tego zlecenia. Całkowita wysokość środków przeznaczonych na realizację ww. zadań w latach 2022-2031 nie może przekroczyć kwoty 10 mln euro. Czy ministerstwo rozważa wprowadzenie nowych programów stypendialnych i grantów, które będą wspierać młodych naukowców na wczesnym etapie kariery, aby umożliwić im rozwój w Polsce i uniknąć konieczności wyjazdu za granicę w poszukiwaniu lepszych warunków pracy? W ramach obecnych konkursów NCN istnieją programy dedykowane wsparciu młodych naukowców na wczesnym etapie kariery: Preludium, Sonatina, Sonata, Sonata Bis, w innych konkursach możliwe jest zatrudnianie postdoków i stypendystów. Jednak NCN wskazuje, że środki na wynagrodzenia mogą okazać się niewystarczające, aby były konkurencyjne na arenie międzynarodowej. NCN wskazuje, że w chwili obecnej nie rozważa wprowadzenia nowych programów, ale w przypadku zwiększenia finansowania, przede wszystkim zmianę obecnych regulacji szczególnie w zakresie wynagrodzeń. Z wyrazami szacunku Dariusz Wieczorek Minister Nauki