Interpelacja nr 4013

do ministra spraw zagranicznych

w sprawie odebrania dzieci polskiej rodzinie i wywiezienia ich do Szwecji bez prawomocnego wyroku sądu polskiego

Zgłaszający: Sławomir Mentzen

Data wpływu: 24-07-2024

Szanowny Panie Ministrze, 

kieruję swoją interpelację w związku ze sprawą rodziny Państwa E. i R. K. oraz ich dzieci: K., T., A. i D. Pod koniec 2023 r. K. trafiła do szwedzkiej rodziny zastępczej, zaś T., A. i D. zostały odebrane rodzicom i wydane władzom szwedzkim, gdy przebywały w Polsce w lipcu 2024 r.  

Zgodnie z postanowieniami rozporządzenia Bruksela II ter (dawniej “bis”) - tj. rozporządzeniem Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej oraz w sprawie uprowadzenia dziecka za granicę (wersja przekształcona), uchylające rozporządzenie (WE) nr 2201/2003 - dalej “rozporządzenie”, stosuje się je do wszystkich państw członkowskich UE, z wyjątkiem Danii. Tym samym zgodnie z punktem 19 podstawy jurysdykcji w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej ukształtowane są zgodnie z zasadą dobra dziecka i należy je stosować w myśl tej zasady. Punkt 20 rozporządzenia stanowi, że w celu ochrony dobra dziecka jurysdykcję należy w pierwszej kolejności ustalać według kryterium bliskości. Dlatego też jurysdykcja powinna należeć do sądów państwa członkowskiego zwykłego pobytu dziecka (...). Idąc dalej, zgodnie z punktem 21, jeżeli postępowanie w sprawie dotyczącej odpowiedzialności rodzicielskiej jeszcze nie zawisło, a miejsce zwykłego pobytu dziecka ulegnie zmianie w wyniku zgodnej z prawem przeprowadzki, jurysdykcja powinna ulec zmianie stosownie do miejsca pobytu dziecka, aby spełnić kryterium bliskości.  

Na mocy art. 39 ust. 1 rozporządzenia sąd państwa członkowskiego odmawia uznania orzeczenia sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej: 

(...)

b) w przypadku, gdy orzeczenie zostało wydane zaocznie - jeżeli osobie nieobecnej nie doręczono pisma wszczynającego postępowanie lub pisma równorzędnego, w czasie i w sposób umożliwiający jej przygotowanie obrony, chyba że zostanie ustalone, że taka osoba jednoznacznie zgodziła się z orzeczeniem; 

c) na wniosek każdej osoby twierdzącej, że orzeczenie stanowi naruszenie jej odpowiedzialności rodzicielskiej, jeżeli orzeczenie zostało wydane bez zapewnienia tej osobie możliwości bycia wysłuchaną; 

(...)".

Idąc dalej, zgodnie z art. 8 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności - dalej “EKPCz”, naczelną zasadą jest prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego: 

1. Każdy ma prawo do poszanowania swojego życia prywatnego i rodzinnego, swojego mieszkania i swojej korespondencji. 

2. Niedopuszczalna jest ingerencja władzy publicznej w korzystanie z tego prawa, z wyjątkiem przypadków przewidzianych przez ustawę i koniecznych w demokratycznym społeczeństwie z uwagi na bezpieczeństwo państwowe, bezpieczeństwo publiczne lub dobrobyt gospodarczy kraju, ochronę porządku i zapobieganie przestępstwom, ochronę zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności innych osób. 

W zakresie jurysdykcji sądów powszechnych w sprawach międzynarodowych zastosowanie mają art. 7 i 8 rozporządzenia. Zgodnie z art. 7 ust. 1 w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej jurysdykcję mają sądy państwa członkowskiego, w którym w chwili wniesienia pozwu lub wniosku dziecko ma zwykły pobyt. Art. 8 ust. 1 stanowi, że w przypadku zgodnego z prawem przeprowadzenia się dziecka z jednego państwa członkowskiego do innego i uzyskania przez nie w tym państwie nowego zwykłego pobytu jurysdykcja sądów państwa członkowskiego poprzedniego zwykłego pobytu dziecka zostaje – w drodze wyjątku od art. 7 – utrzymana przez okres trzech miesięcy po przeprowadzce, do celów zmiany orzeczenia dotyczącego prawa do osobistej styczności z dzieckiem wydanego w tym państwie członkowskim przed przeprowadzeniem się dziecka, jeżeli osoba, której na podstawie tego orzeczenia przyznano prawo do osobistej styczności z dzieckiem, nadal ma zwykły pobyt w państwie członkowskim poprzedniego zwykłego pobytu dziecka. Ogromne znaczenie ma art. 8 ust. 2 rozporządzenia: ust. 1 nie ma zastosowania, jeżeli osoba uprawniona do osobistej styczności z dzieckiem, o której mowa w ust. 1, uznała jurysdykcję sądów państwa członkowskiego nowego zwykłego pobytu dziecka poprzez udział w postępowaniu przed tymi sądami, nie kwestionując ich jurysdykcji. 

Istotny w całej sprawie jest także art. 363 par. 1 ustawy Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym orzeczenie sądu staje się prawomocne, jeżeli nie przysługuje co do niego środek odwoławczy lub inny środek zaskarżenia. 

W związku z tym proszę o odpowiedź na poniższe pytania: 

1. Jakie działania Ministerstwo Spraw Zagranicznych ma zamiar podjąć na rzecz ochrony polskich obywateli, którzy w momencie przyjazdu do Polski ze Szwecji dysponowali pełnią praw rodzicielskich, co do których kurator nie stwierdził żadnych zaniedbań, a sąd szwedzki nie wydał prawomocnego orzeczenia o zakazie opuszczania kraju, a dzieci zostały i tak odebrane rodzicom? Dlaczego do tej pory ministerstwo nie podjęło jakichkolwiek kroków w tym zakresie?

2. Czy i w jakim terminie ministerstwo skieruje pismo do strony szwedzkiej z wnioskiem o powrót dzieci do rodziców przebywających w Polsce?

3. Dlaczego pozwolono na wydanie dzieci posiadających polskie obywatelstwo oraz przebywających na terytorium Polski w ręce państwa szwedzkiego, w sytuacji gdy jurysdykcję powinno przejąć państwo polskie na mocy art. 7 i 8 rozporządzenia Bruksela II ter i jednocześnie powinno odmówić wykonania orzeczenia sądu szwedzkiego? 

4. Dlaczego pozwolono na wydanie dzieci posiadających polskie obywatelstwo oraz przebywających na terytorium Polski w ręce państwa szwedzkiego, w sytuacji gdy orzeczenie sądu polskiego w tym zakresie nie było prawomocne, ponieważ złożono zażalenie od postanowienia wydanego przez Sąd Rejonowy w Nysie?

5. W jaki sposób Ministerstwo Spraw Zagranicznych zamierza w zakresie całej tej sprawy współpracować z Ministerstwem Sprawiedliwości? Jakie działania zostaną podjęte celem powrotu dzieci do Polski oraz w jakim terminie?

Odpowiedź na interpelację nr 4013

w sprawie odebrania dzieci polskiej rodzinie i wywiezienia ich do Szwecji bez prawomocnego wyroku sądu polskiego

Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Władysław Teofil Bartoszewski

Warszawa, 16-08-2024

Szanowny Panie Marszałku,

W odpowiedzi na interpelację nr 4013 Pana Posła Sławomira Mentzena uprzejmie informuję, co następuje:

Ad 1.:

Konsul podjął interwencję w opisywanej sprawie. W dniu 07 lipca 2024 roku Wydział Konsularny i Polonii Ambasady RP w Sztokholmie otrzymał wiadomość mailową od Pana R. K., który poinformował, że w wyniku interwencji służb socjalnych w Szwecji, najstarsza córka została umieszczona w pieczy zastępczej.

W wyniku otrzymanego zgłoszenia konsul wystąpił do władz lokalnych, tj. urzędu socjalnego w gminie Eksjö, z prośbą o wyjaśnienie sytuacji, w szczególności podniesionej przez Pana R. K. kwestii braku kontaktu z dziećmi oraz braku rozpoznania tymczasowego umieszczenia dzieci pod opieką spokrewnionej rodziny zastępczej w Polsce. Konsul zwrócił też uwagę na nieprzekazanie przez stronę szwedzką Ambasadzie RP w Sztokholmie informacji na temat odebrania dzieci rodzicom oraz umieszczenia ich w pieczy zastępczej.

W odpowiedzi urząd socjalny Gminy Eksjö wskazał, że w sprawie zastosowano przepisy szwedzkie, a sprawa powrotu małoletnich była przedmiotem rozpoznania przez sądy w Szwecji i w Polsce. Rodzice zostali poinformowani o wyniku rozprawy, a właściwe dokumenty zostały im doręczone. Jak wskazał urząd, zarówno rodzice, jak i dzieci mają swoich pełnomocników, w tym upoważnionych do reprezentowania ich przed stosownymi władzami.

Po otrzymaniu powyższych wyjaśnień konsul – powołując się na art. 37 Konwencji wiedeńskiej o stosunkach konsularnych, sporządzonej w Wiedniu dnia 24 kwietnia 1963 r., ratyfikowanej zarówno przez Królestwo Szwecji, jak i Polskę – ponownie skierował pismo do urzędu socjalnego w gminie Eksjö (23.07.2024 r.), i ponownie podniósł kwestię braku informacji skierowanej do Ambasady RP w Sztokholmie o umieszczeniu dzieci polskich obywateli w pieczy zastępczej. Placówka podjęła także starania w zakresie wydobycia dokumentów sądowych dotyczących spraw rodziny K. z Sądu Administracyjnego w Jönköping, gdzie miała się odbyć rozprawa sądowa w przedmiotowej sprawie . Jak wynika zatem z powyższego, w opisywanej sprawie konsul podjął niezwłocznie działania i wystąpił do władz miejscowych z prośbą o zajęcie stanowiska. W związku jednak z tym, że rodzice małoletnich nie podjęli więcej kontaktu z urzędem, a potencjalni kandydaci na rodziców zastępczych nie złożyli odpowiednich wniosków do sądu o powierzenie im pieczy nad małoletnimi, dalsze możliwości działania konsula są ograniczone.

Ad 2., 3. i 4.:

Uprzejmie informuję, że nie istnieje procedura, która pozwalałaby na wystąpienie przez MSZ lub konsula w imieniu obywateli polskich (rodziców lub dzieci) o wydanie naszemu krajowi dziecka umieszczonego na terytorium innego państwa Unii Europejskiej w pieczy zastępczej przez władze tego państwa.

Pragnę nadmienić, że o podstawach (przesłankach) umieszczania dzieci w pieczy zastępczej przez zagraniczne służby socjalne, w tym szwedzkie, decydują przepisy prawa krajowego danego państwa.

Konsul podejmuje adekwatne do sytuacji działania zgodne z prawem polskim i prawem międzynarodowym, w celu ochrony praw obywatela polskiego, z poszanowaniem prawa państwa przyjmującego. Konsulowie zobowiązani są zgodnie z art. 18 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. - Prawo konsularne (Dz. U. z 2023 r. poz. 1329) do ochrony praw i interesów obywateli polskich za granicą. Zgodnie z brzmieniem art. 19 tej ustawy, w przypadku powzięcia wiadomości o tym, że obywatel polski jest traktowany przez władze państwa przyjmującego w sposób mniej korzystny niż wynika to z przepisów obowiązujących w tym państwie, noszący znamiona dyskryminacji lub niezgodny z międzynarodowymi standardami dotyczącymi praw człowieka, konsul podejmuje działania zgodne z prawem międzynarodowym i prawem państwa przyjmującego w celu ochrony praw tego obywatela polskiego. Trzeba jednocześnie zauważyć, że konsul nie jest uprawniony do ingerowania w sferę działań zastrzeżonych dla sądu posiadającego jurysdykcję w danej sprawie,

Należy mieć na uwadze, że w państwach Unii Europejskiej (poza Danią) podstawowym aktem prawnym regulującym kwestie odpowiedzialności rodzicielskiej jest rozporządzenie Rady(UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej oraz w sprawie uprowadzenia dziecka za granicę (Dz. Urz. UE L 178 z 2.7.2019 r., str. 1).

Rozporządzenie to przewiduje, że sądem właściwym do orzekania w sprawach odnoszących się do odpowiedzialności rodzicielskiej jest sąd państwa, w którym małoletni ma miejsce stałego pobytu. Stanowi ono również, że orzeczenia w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej wydane w jednym państwie członkowskim są uznawane i wykonalne w innych państwach członkowskich bez potrzeby przeprowadzania specjalnego postępowania.

Uprzejmie nadmieniam, że Ministerstwo Spraw Zagranicznych nie może dokonać oceny prawidłowego zastosowania powołanych w piśmie Pana Posła przepisów rozporządzenia, albowiem oceny takiej dokonują niezależne i niezawisłe sądy.

Ad 5.:

Biorąc pod uwagę, że sprawa ma charakter transgraniczny, wiodącą rolę odgrywa w niej Ministerstwo Sprawiedliwości jako organ centralny w rozumieniu art. 3 ust 1 ustawy z 26 stycznia 2018 r. o wykonywaniu niektórych czynności organu centralnego w sprawach rodzinnych z zakresu obrotu prawnego na podstawie prawa Unii Europejskiej i umów międzynarodowych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1236).

Ministerstwo Spraw Zagranicznych oraz konsulowie analizują każde zgłoszenie naruszenia prawa przez władze miejscowe oraz skargi na bezzasadną ingerencję w prawa rodzicielskie obywateli polskich. Konsulowie kontaktują się z miejscowymi służbami socjalnymi, weryfikują ich działania oraz wspierają wdrażanie rozwiązań uwzględniających potrzebę ochrony życia rodzinnego naszych obywateli i konieczność ochrony praw samych dzieci. Konsulowie biorą również udział w postępowaniach sądowych w charakterze obserwatora, o ile otrzymają zgodę właściwego sądu i pozostałych uczestników postępowania. W każdym przypadku stwierdzenia, iż działania władz miejscowych są bezzasadne, urzędy konsularne podejmują interwencję.

Jedną z form wsparcia udzielanego polskim obywatelom w toku szeroko pojętych postępowań opiekuńczych toczących się przed sądami za granicą jest prezentowanie władzom miejscowym rozwiązania, jakim jest przeniesienie jurysdykcji terytorialnej, tzw. „transferu sprawy”, do Polski. Konsul informuje, w odniesieniu do państw UE (poza Danią), o możliwości przekazania postępowania do rozstrzygnięcia przez sąd w Polsce na podstawie art. 12 rozporządzenia. Niezależnie od powyższego, zagraniczne sądy niejednokrotnie stwierdzają swoją właściwość z uwagi na fakt stałego przebywania lub urodzenia małoletniego na terytorium danego państwa lub fakt posiadania obywatelstwa tego państwa.

Jakkolwiek działania Ministerstwa Spraw Zagranicznych oraz konsula RP w Sztokholmie – tj. organu, nad którym nadzór sprawuje Minister Spraw Zagranicznych zgodnie z art. 13 ustawy Prawo konsularne – mają w tym kontekście charakter wspierający – pragnę zapewnić Pana Posła o gotowości do współpracy z organem centralnym, polegającej na wymianie informacji, kontakcie z władzami lokalnymi i udzieleniu możliwej pomocy rodzinie Państwa K., w trosce o dobro małoletnich.

Z wyrazami szacunku

z up. Władysław Teofil Bartoszewski
Sekretarz Stanu