Interpelacja w sprawie diagnozy i strategii rozwoju kształcenia zawodowego w Polsce

Interpelacja w sprawie diagnozy i strategii rozwoju kształcenia zawodowego w Polsce Interpelacja nr 3973 do ministra edukacji w sprawie diagnozy i strategii rozwoju kształcenia zawodowego w Polsce Zgłaszający: Jarosław Urbaniak, Krzysztof Gadowski, Maria Małgorzata Janyska, Katarzyna Kierzek-Koperska, Marek Krząkała, Izabela Katarzyna Mrzygłocka, Krystyna Sibińska, Bartosz Zawieja, Karolina Pawliczak, Alicja Łuczak Data wpływu: 22-07-2024 Szanowna Pani Minister, kształcenie zawodowe powinno mieć charakter usługowy wobec potrzeb gospodarki. W krajach Unii Europejskiej, które uznawane są za wzorcowe pod względem edukacji zawodowej, wskazuje się na dwa podstawowe elementy tych modeli kształcenia: a) instytucjonalne włączenie samorządu gospodarczego do systemu edukacji zawodowej, b) rozwinięte kształcenie dualne - prowadzone przemiennie w wymiarze ok. 50% czasu nauki w szkole i miejscu pracy. W Polsce wyjściowym problemem edukacji zawodowej jest deficyt zarządzania strategicznego. Od czasu transformacji systemowej, wobec dramatycznego załamania się kształcenia zawodowego w przemyśle, ta sfera edukacji zarządzana jest „intuicyjnie” i stała się wyłączną domeną resortu edukacji, skoncentrowanego na kształceniu ogólnym. Paradoksalnie, to wielkie przedsiębiorstwa w okresie PRL-u miały wpływ na edukację w ramach współpracy międzyresortowej. A obecnie w naszym kraju nadal nie mamy mechanizmów zapewniających partnerskie relacje samorządu gospodarczego z systemem edukacji. Co więcej, działania w okresie ostatnich 8 lat w obszarze kształcenia zawodowego zmierzały do ograniczania wpływu sektora gospodarki na kształcenie zawodowe, czego wyrazem było publiczne dezawuowanie kształcenia dualnego, prowadzonego przemiennie w szkole oraz miejscu pracy. Poprzedni rząd, głosem resortu edukacji, publicznie zapowiadał, że nie będzie rozwijał kształcenia zawodowego w miejscu pracy, co jest podstawą sukcesu najbardziej rozwiniętych gospodarczo krajów Unii Europejskiej. Potwierdza to wystąpienie sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji i Nauki na XV Europejskim Kongresie Gospodarczym w Katowicach: „ Wiceminister Machałek podkreśliła przy tym, że reforma w żadnym wypadku nie zmierza w kierunku kształcenia dualnego. [....] Nie musimy kopiować Bawarii - dodała ”. Wiązało się to z programowym odejściem od używania samego pojęcia „kształcenie dualne” przez Ministerstwo Edukacji i zastąpienie go określeniem „rzeczywiste warunki pracy”. Przy czym to pojęcie miało na celu zdaje się rozmywać różnicę między kształceniem dualnym prowadzonym na podstawie umowy o pracę (model krajów niemieckojęzycznych), a miesięczną praktyką ucznia technikum w Polsce. Pojęcie „dualny system kształcenia” oficjalnie pojawiło się w Polsce w 2015 r. z inicjatywy samorządu gospodarczego w nowelizacji rozporządzenia w sprawie praktycznej nauki zawodu. Jednakże inicjatywa ta została zarzucona następnie przez MEN, czego przejawem było wyrażane publicznie odrzucanie pojęcia „kształcenie dualne” przez przedstawicieli Ministerstwa Edukacji. Tymczasem o potrzebie rozwijania w Polsce edukacji zawodowej prowadzonej dualnie, inaczej przemiennie, świadczą dane z 2022 i 2023 r. wskazujące, że tylko 16% młodzieży uczęszczało do branżowych szkół I stopnia w ramach szkolnictwa ponadpodstawowego i tylko 10% kształciło się zawodowo w miejscu pracy. A w 1990 r. w Polsce 43% młodzieży uczęszczało do zasadniczych szkół zawodowych, w większości ucząc się w miejscu pracy. Dla porównania obecnie w Niemczech ok. 50% młodzieży w szkołach ponadpodstawowych uczy się dualnie. Stąd zwracam się z uprzejmym pytaniem: Czy Ministerstwo Edukacji Narodowej planuje zaprzestać eliminować kształcenie dualne oraz w ramach celów strategicznych będzie tę formę edukacji zawodowej rozwijać? Pytanie dotyczy również tego, czy Ministerstwo Edukacji Narodowej dysponuje diagnozą, opracowaniem o charakterze audytu, stanu kształcenia zawodowego w Polsce z perspektywy interesariuszy? W Polsce kształcenie dualne na poziomie szkolnictwa ponadpodstawowego realizowane jest w ramach szkoły branżowej I stopnia (w klasach wielozawodowych) w połączeniu z kształceniem w miejscu pracy. Refundację wynagrodzeń młodocianych pracowników i składek na ubezpieczenie społeczne z Funduszu Pracy zapewnia Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w 115 zawodach. Najczęściej wybierane zawody to mechanik samochodowy, fryzjer i sprzedawca. Wobec dramatycznych braków kadrowych w gospodarce, konieczny jest jak się wydaje audyt stanu kształcenia zawodowego w naszym kraju oraz sformułowanie celów strategicznych z uwzględnieniem systemowej roli samorządu gospodarczego. Ponadto, uprzejmie proszę o odpowiedź na pytania w zakresie diagnozy oraz strategii rozwoju kształcenia zawodowego w Polsce dotyczą: 1. Czy i jakie działania podejmie Ministerstwo Edukacji Narodowej w ramach systemowej współpracy z samorządem gospodarczym, aby promować kształcenie zawodowe, które jest w krajach UE prowadzone na szeroką skalę? 2. Czy przeprowadzona zostanie ocena efektywności funkcjonowania doradztwa zawodowego w szkołach podstawowych – w ramach 10 godzin lekcyjnych w 7 i 8 klasie, w tym dostępności materiałów o rynku pracy oraz zasobów z zakresu doradztwa zawodowego dla nauczycieli i uczniów? 3. Jaka jest liczebność uczniów w podziale na licea ogólnokształcące, technika i szkoły branżowe I stopnia? Prezentowane publicznie przez ministerstwo dane o szkolnictwie zawodowym są agregowane łącznie z uwzględnieniem szkolnictwa policealnego. A jak się wydaje, dane o strukturze kształcenia w podziale na poszczególne typy szkół, to podstawowe informacje wyjściowe do debaty oraz zarządzania systemem edukacji. Czyli innymi słowy, jest to punkt wyjścia do publicznej dyskusji, czy chcemy aby ok. 85% młodzieży kształciło się w założeniu w bardzo trudnych typach szkół (co nieuchronnie oznacza, że poziom nauczania musiał zostać zaniżony), czyli liceach ogólnokształcących i technikach, a szkoły branżowe I stopnia były nadal marginalizowane? 4. Czym uzasadnione jest kształcenie na poziomie technikum w zawodach wymagających umiejętności manualnych, lub stosunkowo mało wymagających w zakresie teoretycznym, jak np. technik usług fryzjerskich, czy technik usług kelnerskich i innych? 5. Odnosząc się do danych finansowych przedstawianych przez władze samorządowe na poziomie powiatowym, wskazujących, że rozwijanie zawodowych warsztatów szkolnych, jako alternatywy dla kształcenia dualnego, przekracza ich możliwości finansowe, w jaki sposób Ministerstwo Edukacji Narodowej planuje poprawić ten stan rzeczy? Jest to strukturalny problem systemu edukacji zawodowej w Polsce i tym samym, jak się wydaje, bez dogłębnej analizy ekonomicznej i strategicznej dotyczącej relacji między kształceniem dualnym i warsztatowym/„szkolnym”, będzie narastało zarządzanie doraźne oraz kryzys edukacji zawodowej. Klasyfikacja modeli kształcenia zawodowego w poszczególnych krajach bazuje na analizie, w jakim zakresie praktyczne kształcenie zawodowe realizowane jest u pracodawcy (model dualny), czy w warsztatach szkolnych. Rozróżnienie tych dwóch modeli kształcenia zawodowego jest zatem podstawowym założeniem w ujęciu naukowym oraz zarządzaniu strategicznym tym segmentem edukacji. Z wyrazami szacunku Jarosław Urbaniak Poseł na Sejm RP

Odpowiedź na interpelację w sprawie diagnozy i strategii rozwoju kształcenia zawodowego w Polsce Odpowiedź na interpelację nr 3973 w sprawie diagnozy i strategii rozwoju kształcenia zawodowego w Polsce Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Henryk Kiepura Warszawa, 13-08-2024 Szanowny Panie Marszałku, składam na Pana ręce odpowiedź na interpelację Posła na Sejm RP Pana Jarosława Urbaniaka oraz grupy Posłów w sprawie diagnozy i strategii rozwoju kształcenia zawodowego w Polsce. Szanowny Panie Pośle, odpowiadając na Pana interpelację w sprawie diagnozy i strategii rozwoju kształcenia zawodowego w Polsce przekazuję poniższe informacje. Ad 1. W odniesieniu do realizacji kształcenia zawodowego w systemie dualnym, uprzejmie informuję, że resort edukacji wspiera, rozwija i nadal będzie rozwijać realizację tej formy kształcenia. Kształcenie dualne realizowane w ścisłej współpracy pracodawców ze szkołami prowadzącymi kształcenie zawodowe jest jedną z najefektywniejszych metod zdobywania przez uczniów umiejętności praktycznych w realnych warunkach pracy, a także wiedzy teoretycznej zawodowej w szkole w zakresie danego zawodu. Działania Ministerstwa Edukacji Narodowej zorientowane są na większe zaangażowanie pracodawców w proces kształcenia zawodowego, zarówno na poziomie systemowym, jak i na poziomie regionalnym i lokalnym. Celem zwiększenia udziału pracodawców w działaniach projakościowych służących rozwojowi kształcenia zawodowego na poziomie systemowym, w bieżącym roku Ministerstwo Edukacji Narodowej rozpoczęło realizację projektu, pn. Porozumienie branżowe na rzecz kształcenia i szkolenia zawodowego. Zwiększenie udziału przedstawicieli i przedstawicielek branż w rozwoju kształcenia zawodowego i uczenia się w miejscu pracy ”, współfinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego. Projekt ten będzie realizowany w latach 2024-2027. MEN zamierza zaprosić do współpracy ponad 300 różnych organizacji branżowych, w tym przedstawicieli samorządu gospodarczego, z którymi w okresie wrzesień 2024 – grudzień 2026 r. będzie prowadzony dialog w ramach cotygodniowych spotkań branżowych poświęconych kształceniu zawodowemu. Spotkania będą platformą do rozmów z przedstawicielami branż na temat zapotrzebowania na kadry średniego i niższego szczebla, sposobów pozyskiwania pracowników oraz potrzeb i oczekiwań branż związanych z kształceniem zawodowym. Spotkania mają także na celu prezentację możliwości współpracy pracodawców ze szkolnictwem branżowym, w tym kształcenia dualnego oraz pozyskanie reprezentantów branż do działań mających na celu doskonalenie i rozwój systemu kształcenia zawodowego. Punktem wyjścia do dalszych zmian w systemie będą m.in. wnioski sformułowane w Materiale informacyjnym dla Komisji Edukacji, Nauki i Młodzieży Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej pn. „Informacja na temat szkolnictwa zawodowego. Analiza działań podjętych w ostatnich latach i ich wpływ na efekty kształcenia”, który był prezentowany podczas posiedzenia nr 21 Komisji w dniu 11 czerwca br. Ad 2. W ramach ustalonych kierunków realizacji polityki oświatowej państwa w roku szkolnym 2024/2025 przewidziano m.in. że jednym z zadań z zakresu nadzoru pedagogicznego dla kuratorów oświaty w zakresie kontroli będzie zgodność organizacji doradztwa zawodowego z przepisami prawa oświatowego. Kontrole w tym zakresie będą realizowane przez kuratorów oświaty w szkołach podstawowych w okresie od listopada br. do czerwca 2025 r. Na podstawie wyników tych kontroli będą podejmowane decyzje odnośnie wprowadzenia ewentualnych zmian w systemie doradztwa zawodowego. Ponadto mając na uwadze zmieniające się trendy na rynku pracy oraz związane z tym postulaty zgłaszane przez stronę społeczną, jak również 5-letni okres od ustalenia treści programowych dla doradztwa zawodowego, konieczny jest przegląd przepisów dotyczących doradztwa zawodowego, ze szczególnym uwzględnieniem treści nauczania na poszczególnych etapach kształcenia i w różnych typach szkół. MEN planuje w tym zakresie przegląd i aktualizację treści programowych doradztwa zawodowego dla przedszkoli, szkół podstawowych i ponadpodstawowych. Jednocześnie planowane jest przygotowanie przez Instytut Badań Edukacyjnych rozwiązania cyfrowego wspierającego wybór zawodu lub dalszej ścieżki kształcenia, z wykorzystaniem sztucznej inteligencji. Ad 3. Liczba uczniów wskazanych przez Pana Posła typów szkół ponadpodstawowych dla młodzieży, zgodnie z danymi Systemu Informacji Oświatowej według stanu na 6 sierpnia br., przedstawia się następująco: Liceum ogólnokształcące: 804 185 Technikum: 755 132 Branżowa szkoła I stopnia: 217 496 Ad 4. Celem kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego jest przygotowanie uczących się do wykonywania pracy zawodowej i aktywnego funkcjonowania na zmieniającym się rynku pracy [1] . W procesie kształcenia zawodowego podejmowane są działania mające na celu rozwój każdego uczącego się, stosownie do jego potrzeb i możliwości, ze szczególnym uwzględnieniem indywidualnych ścieżek edukacji i kariery, możliwości podnoszenia poziomu wykształcenia i kwalifikacji zawodowych oraz zapobiegania przedwczesnemu kończeniu nauki. Odnosząc się do kwestii nabywania przez uczniów technikum umiejętności manualnych uprzejmie wyjaśniam, że kształcenie w systemie oświaty realizowane jest w zawodach ujętych w klasyfikacji zawodów szkolnictwa branżowego [2] w oparciu o podstawy programowe kształcenia w poszczególnych zawodach określane przez ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania na wnioski ministrów właściwych dla tych zawodów. Należy przy tym zauważyć, że z wnioskami o wprowadzenie nowych zawodów lub modyfikację dotychczasowych zawodów, do właściwych ministrów najczęściej występują organizacje pracodawców, które wskazują jakich umiejętności oczekują od absolwentów szkół prowadzących kształcenie w danym zawodzie. W zdecydowanej większości zawodów nauczanych w technikum pierwszą kwalifikacją jest kwalifikacja wyodrębniona również w zawodzie nauczanym w branżowej szkole I stopnia, stanowiąca merytoryczną i programową podbudowę do uzyskania kolejnej kwalifikacji – na poziomie technika. Dlatego też uczniowie technikum nabywają umiejętności praktyczne niezbędne do wykonywania danego zawodu. Na przykład, w zawodzie technik usług fryzjerskich uczeń w zakresie kwalifikacji FRK.01. Wykonywanie usług fryzjerskich, przygotowywany jest do wykonywania zadań: 1) prowadzenia konsultacji z klientem dotyczącej zakresu usługi fryzjerskiej; 2) doradzania w zakresie doboru koloru i odpowiedniej fryzury; 3) wykonywania pielęgnacji włosów i skóry głowy; 4) wykonywania nietrwałego i trwałego odkształcania włosów; 5) wykonywania strzyżenia włosów, golenia i formowania zarostu męskiego; 6) wykonywania zmiany koloru włosów; 7) wykonywania stylizacji fryzur. Powyższe umiejętności zawodowe, wymagają nie tylko specjalistycznej wiedzy zawodowej ale również umiejętności przekrojowych [3] , takich jak: umiejętności osobiste, społeczne, myślenia krytycznego i kompleksowego rozwiązywania problemów, pracy zespołowej, a także związane z kreatywnością i innowacyjnością oraz zdolność adaptacji do nowych warunków, które powinny być kształtowane przez całe życie. Nie można uznać tych umiejętności za proste, zwłaszcza dla absolwentów szkoły podstawowej, którzy rozpoczynają edukację w szkole ponadpodstawowej w wieku 14-15 lat nie ucząc się wcześniej danego zawodu. Ad 5. Zgodnie z ustawą – Prawo oświatowe do zadań organu prowadzącego należy m.in. wyposażenie szkoły lub placówki w pomoce dydaktyczne i sprzęt niezbędny do pełnej realizacji programów nauczania, programów wychowawczo-profilaktycznych, przeprowadzania egzaminów oraz wykonywania innych zadań statutowych [4] . O środki finansowe na doposażenie szkół i placówek można ubiegać się w Urzędach Marszałkowskich w ramach Regionalnych Programów Operacyjnych 2021-2027. Każdy z 16 programów regionalnych był indywidualnie negocjowany z Komisją Europejską przy współudziale Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej jako kluczowej instytucji z poziom centralnego. Każdy region przygotował własną strategię rozwoju i wykorzystania funduszy unijnych w zakresie edukacji, w tym m.in. wyposażenia bazy dydaktycznej szkół prowadzących kształcenie zawodowe, tak aby infrastruktura dydaktyczna mogła być jak najlepiej dostosowana do regionalnych i lokalnych potrzeb w zakresie rynku pracy i gospodarki. Z poważaniem Z upoważnienia Ministra Edukacji Henryk Kiepura Sekretarz Stanu [1] Załącznik nr 1 do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 lutego 2019 r. w sprawie ogólnych celów i zadań kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego oraz klasyfikacji zawodów szkolnictwa branżowego (Dz. U. z 2024 r. poz. 611). [2] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 lutego 2019 r. w sprawie ogólnych celów i zadań kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego oraz klasyfikacji zawodów szkolnictwa branżowego (Dz. U. z 2024 r. poz. 611). [3] Zintegrowana Strategia Umiejętności 2030 (część szczegółowa) Polityka na rzecz rozwijania umiejętności zgodnie z ideą uczenia się przez całe życie. Załącznik do uchwały nr 195/2020 Rady Ministrów z dnia 28 grudnia 2020 r. [4] Art. 10 ust. 1 pkt 5 ustawy - Prawo oświatowe (Dz. U. z 2024 r. poz. 737)