Odpowiedź Minister Dariusz Wieczorek
28.06.2024
Odpowiedź na interpelację w sprawie poprawy funkcjonowania systemu szkolnictwa wyższego i nauki w Polsce
Odpowiedź na interpelację nr 3213
w sprawie poprawy funkcjonowania systemu szkolnictwa wyższego i nauki w Polsce
Odpowiadający: minister nauki Dariusz Wieczorek
Warszawa, 28-06-2024
Szanowny Panie Marszałku,
składam na Pana ręce, odpowiedź na interpelację nr 3213 w sprawie poprawy funkcjonowania systemu szkolnictwa wyższego i nauki w Polsce, wniesioną przez Posła na Sejm Daniela Milewskiego.
Szanowny Panie Pośle,
odpowiadając na pytania zawarte w interpelacji, przedstawiam następujące informacje:
Pyt. 1. Jakie konkretne działania podejmuje rząd w celu poprawy funkcjonowania systemu szkolnictwa wyższego i nauki w Polsce?
Pyt. 6. Czy istnieją cele konkretne, które rząd chce osiągnąć w krótkoterminowej perspektywie w zakresie poprawy systemu szkolnictwa wyższego?
Odp. na pyt. 1 i 6. (łącznie). Obecnie w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego (MNiSW) trwa analiza przepisów ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2023 r. poz. 742, z późn. zm.), dalej „ustawa PSWN”, pod kątem ich oddziaływania na podmioty systemu szkolnictwa wyższego i nauki, w tym uczelnie – ich organy, działalność dydaktyczną i naukową oraz ich praktycznego stosowania. Ewentualna nowelizacja tej ustawy będzie wynikała m. in. z potrzeby doprecyzowania obecnie obowiązujących regulacji prawnych powodujących wątpliwości interpretacyjne, jak również wprowadzenia dalszych rozwiązań projakościowych. Zmiany będą dokonywane w ścisłej współpracy ze środowiskiem naukowo-akademickim.
W zakresie dotyczącym zapewniania wysokiej jakości kształcenia na studiach, należy podkreślić, że kształcenie na studiach podlega ewaluacji przeprowadzanej przez Polską Komisję Akredytacyjną (PKA), która działa na podstawie ustawy PSWN. PKA odgrywa znaczącą rolę w systemie szkolnictwa wyższego i nauki; jest bowiem niezależnym gremium eksperckim działającym na rzecz zapewnienia i doskonalenia jakości prowadzonego przez uczelnie kształcenia.
Ewaluacja jakości kształcenia dokonywana jest przez PKA w formie oceny programowej, której kryteria określa minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego i nauki, w drodze rozporządzenia, mając na uwadze międzynarodowe standardy w zakresie zapewniania jakości kształcenia oraz potrzebę zapewnienia właściwych wzorców oceny. Jednocześnie szczegółowe kryteria i tryb dokonywania ww. oceny PKA określa w swoim statucie. Ocena programowa polega na cyklicznej ocenie jakości kształcenia na kierunku studiów i jest przeprowadzana z inicjatywy PKA, na wniosek uczelni lub niezwłocznie na wniosek ministra; poddanie się ocenie jest dla uczelni obligatoryjne. Ponadto PKA może przyznawać certyfikaty stanowiące potwierdzenie osiągnięcia wyróżniającego poziomu kształcenia w uczelni, na zasadach określonych w statucie.
PKA ma również obowiązek prowadzenia działalności analitycznej, szkoleniowej oraz upowszechniania dobrych praktyk w zakresie jakości kształcenia. Jej działania mają przede wszystkim na celu wspomaganie uczelni w procesie zapewnienia i doskonalenia jakości kształcenia oraz w tworzeniu polityki jakości, m.in. poprzez dostarczanie analiz i wniosków dotyczących funkcjonowania poszczególnych elementów procesu kształcenia ze wskazaniem kierunku działań naprawczych. W oparciu o pozyskane od PKA informacje Minister Nauki podejmuje działania nadzorcze mające na celu dbałość o jakość kształcenia.
Należy podkreślić, że szczególnym nadzorem są objęte nowo utworzone studia na kierunku lekarskim w uczelniach nadzorowanych przez Ministra Nauki. Przeprowadzanie przez PKA ocen jakości kształcenia na nowo utworzonych studiach na kierunku lekarskim odbywa się bowiem dwukrotnie w trakcie pierwszego cyklu tj. po 1. i po 3. roku (ocena cząstkowa) oraz po zakończeniu pierwszego cyklu kształcenia (ocena końcowa). Takie rozwiązanie zapewnia stały monitoring spełniania przez uczelnie warunków do prowadzenia tych studiów, który ma na celu systematyczne ocenianie poziomu kształcenia, konieczność zapewniania wysokiej jakości kształcenia oraz szczególny interes publiczny, jakim jest dbałość o życie i zdrowie obywateli. Ponadto ze względu na szczególną sytuację związaną z rozpoczęciem kształcenia na kierunku lekarskim od roku akademickiego 2023/2024 w uczelniach, które uzyskały pozwolenie na utworzenie tych studiów wraz z negatywną opinią PKA, jest przeprowadzana przez PKA tzw. doraźna ocena programowa tych studiów na wniosek Ministra Nauki.
Jednocześnie w celu wzmocnienia jakości kształcenia planowane jest m.in. wzmocnienie roli PKA w systemie szkolnictwa wyższego i nauki oraz określenie przez ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego i nauki, w drodze rozporządzenia, kryteriów oceny kompleksowej. Przeprowadzając ocenę kompleksową, PKA będzie brała pod uwagę w szczególności skuteczność działań na rzecz zapewniania jakości kształcenia w uczelni we wszystkich dziedzinach, w których prowadzone jest kształcenie. Ponadto, w związku z docierającymi do Ministra Nauki sygnałami o nieprawidłowościach w prowadzeniu studiów podyplomowych, w MNiSW są prowadzone prace analityczne dotyczące zmian w przepisach ustawy PSWN, w zakresie dotyczącym zasad prowadzenia tych studiów, w tym studiów podyplomowych, po ukończeniu których są uzyskiwane określone kwalifikacje czy uprawnienia zawodowe. Należy przy tym zaznaczyć, że możliwość wykonywania określonych zawodów, sprawowania określonych funkcji lub zajmowania określonych stanowisk jest uzależniona od uzyskania określonych kwalifikacji, których nabycie może nastąpić m.in. w drodze ukończenia studiów podyplomowych. Jednak stosowne wymogi w tym zakresie są regulowane odrębnymi aktami prawnymi pozostającymi w kompetencjach właściwych organów albo są określane przez pracodawców w ramach regulacji zakładowych.
Zaplanowano również utworzenie nowego wykazu czasopism naukowych - na podstawie oceny zespołów eksperckich oraz Komisji Ewaluacji Nauki. Wykaz, jako narzędzie pomagające w ocenie jakości działalności naukowej pracowników naukowych, wymaga wielu miesięcy prac uwzględniających specyfikę danej dyscypliny oraz prestiż czasopisma potwierdzony odpowiednimi wskaźnikami bibliograficznymi.
Jednym z priorytetów na najbliższy rok jest również ewaluacja szkół doktorskich, która ma się rozpocząć jesienią 2024 r. Zgodnie z art. 260 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, w roku 2024/2025 ma rozpocząć się pierwsza ewaluacja szkół doktorskich. W pierwszym etapie zostaną poddane ewaluacji wytypowane przez Komisję Ewaluacji Nauki (KEN) szkoły. Przewodniczący KEN będzie powoływał zespoły oceniające (ZO) szkoły doktorskie. Każdy zespół będzie składał się z ekspertów posiadających znaczący dorobek naukowy lub artystyczny. W pracach każdego ZO ma uczestniczyć co najmniej jeden ekspert z zagranicy, oraz jeden doktorant powołany spośród kandydatów wskazanych przez Krajową Reprezentację Doktorantów.
Jednym z priorytetów resortu nauki i szkolnictwa wyższego będzie również zwiększenie stopnia umiędzynarodowienia polskiego systemu szkolnictwa wyższego i nauki, a także promocja polskiej nauki za granicą. Umiędzynarodowienie w wymiarze akademickim jest kluczowym warunkiem podniesienia jakości kształcenia, uzyskiwania przez studentów kompetencji niezbędnych do funkcjonowania we współczesnym zglobalizowanym świecie, skutecznego dążenia do doskonałości w badaniach i zdecydowanego zwiększenia rozpoznawalności w świecie osiągnięć polskiej nauki.
Natomiast w ramach inwestycji, jednym z priorytetów w sferze szkolnictwa wyższego jest wsparcie finansowe z budżetu państwa na rzecz domów studenckich uczelni publicznych nadzorowanych przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego. W związku z tym w ustawie budżetowej na 2024 r. ujęto dodatkowe 150 mln zł z przeznaczeniem na inwestycje w tym zakresie, w tym zwłaszcza polegające na poprawie stanu technicznego domów studenckich.
Pyt. 2. W jaki sposób rząd planuje podnieść poziom polskich uczelni do światowego standardu?
Obecnie trwają prace nad nową Strategią Umiędzynarodowienia Szkolnictwa Wyższego i Nauki. Przy pracach nad nową Strategią, MNiSW i instytucje zależne czerpią doświadczenia z przykładów systemów w państwach, które uznawane są za tzw. benchmarkowe, takich jak: Dania, Niemcy oraz Estonia.
Do podniesienia poziomu polskiego szkolnictwa wyższego przyczynia się także wzrost umiędzynarodowienia, rozumiany w tym wypadku jako zwiększenie udziału studentów i pracowników naukowych pochodzących z zagranicy. W ocenie MNiSW, zwiększenie udziału obcokrajowców na polskich uczelniach, przyczyni się do podniesienia poziomu kształcenia.
MNiSW koordynuje zawieranie umów międzynarodowych i porozumień. Dzięki poszerzaniu sieci kontaktów międzynarodowych polskie uczelnie i instytucje badawcze zyskują nowe możliwości współpracy. Konkretne inicjatywy i projekty są wdrażane przez poszczególne instytucje. W tym zakresie podmioty wchodzące w skład systemu szkolnictwa wyższego cieszą się przysługującą im autonomią.
Przykładami dodatkowych działań na rzecz podnoszenia poziomu polskich uczelni są Centra DIOSCURI w Polsce, powołane wspólnie przez Narodowe Centrum Nauki i niemieckie Towarzystwo Maxa Plancka. Wyznaczają one standardy doskonałości naukowej, promują mobilność naukowców w Europie i współtworzą Europejską Przestrzeń Badawczą. Tworzenie tych centrów odbywało się przy wsparciu ministerstw ds. nauki Polski i Niemiec.
Innymi przykładami impulsów nadawanych przez MNiSW jest współpraca w ramach cyklicznie organizowanych: Polsko-Francuskiego Forum Nauki i Innowacji oraz Polsko-Brytyjskiego Forum Naukowego. Do udziału w tych wydarzeniach zapraszane są uczelnie i instytucje badawcze. Jest to dla nich okazja do zapoznania się z ofertą partnerów i zacieśniania kontaktów międzynarodowych.
Należy podkreślić, że szkoły wyższe działają jako samodzielne i niezależne jednostki organizacyjne (osoby prawne), a z punktu widzenia zasad ich organizacji i funkcjonowania mają charakter samorządny i korporacyjny. Wymaga zaznaczenia, iż ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce zawiera rozwiązania zgodne z konstytucyjną zasadą autonomii szkół wyższych w zakresie samodzielnego decydowania o rozwiązaniach przyjmowanych w różnych sferach jej działania. Zgodnie z art. 9 ust. 5 ww. ustawy organa władzy publicznej mogą podejmować rozstrzygnięcia dotyczące uczelni tylko w przypadkach przewidzianych w ustawach.
Obecne regulacje stwarzają członkom wspólnoty akademickiej możliwość udziału i wpływu na rozstrzygnięcia podejmowane w uczelniach w obszarze naukowym, dydaktycznym czy administracyjnym. Zgodnie z nadrzędną zasadą autonomii uczelni pracownicy uczelni, doktoranci i studenci, przez swoich przedstawicieli w poszczególnych gremiach, decydują o kształcie rozwiązań i organizacji uczelni.
Jednocześnie, mając na względzie, że część regulacji ustawy wymaga ponownej weryfikacji po prawie sześciu latach jej stosowania, Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego aktualnie zbiera postulaty i propozycje dotyczące nowelizacji ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce , które będą podlegały dalszym analizom. Ewentualne zmiany przepisów będą rozważane pod kątem zapewniania demokratycznego udziału organów uczelni w podejmowaniu decyzji związanych z funkcjonowaniem uczelni.
Pyt. 3. Jakie obszary są najbardziej narażone na niedostatki w polskim systemie szkolnictwa wyższego i nauki?
Zgodnie z ustawą budżetową na rok 2024 z dnia 18 stycznia 2024 r. (Dz. U. poz. 122) łączne nakłady na naukę i szkolnictwo wyższe, z uwzględnieniem budżetu środków europejskich oraz ujętych w budżetach innych ministrów środków na działalność badawczo-rozwojową, wyniosą 40 mld 969 mln zł. Kluczowe znaczenie mają środki krajowe zaplanowane w dziale 730 – Szkolnictwo wyższe i nauka, które w porównaniu z ustawą budżetową na rok 2023 wzrosły o 7 mld 19 mln zł, z poziomu 30 mld 947 mln zł do 37 mld 966 mln zł. Trend wzrostowy w zakresie finansowania szkolnictwa wyższego i nauki jest zatem utrzymany i jakkolwiek, nakłady na te cele zawsze mogłyby być wyższe, to w obecnej sytuacji nie można mówić o „niedostatkach” w którymkolwiek z obszarów.
Pyt. 4. Czy istnieją konkretni partnerzy zagraniczni, z którymi rząd planuje współpracować w celu poprawy polskiego systemu edukacji?
MNiSW jest otwarte na współpracę z partnerami zagranicznymi z całego świata, którzy działają w oparciu o zbliżony system wartości w szkolnictwie wyższym i nauce. Aktualnie obowiązuje ponad 200 umów międzynarodowych w zakresie właściwości MNiSW. Ministerstwo stoi na stanowisku, że każde z tych partnerstw może przyczyniać się do wzmocnienia naszego potencjału.
Poniżej zawarto przykłady współpracy. Należy jednak podkreślić, że nie jest to wyczerpująca lista.
W dniu 23 kwietnia 2018 roku podpisano w Waszyngtonie Umowę między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki o współpracy naukowo-technicznej (M.P. 2019 poz. 186).
Porozumienie stanowi podstawą dla wszelkich projektów i wspólnych przedsięwzięć realizowanych przez naukowców z obu krajów. Do istotnych korzyści wynikających z uregulowania współpracy w formie umowy międzynarodowej należy m.in. możliwość rozwijania kontaktów między naukowcami na różnych etapach ich karier. Bezpośrednie kontakty, udział w konferencjach i spotkaniach eksperckich czy też wspólne prowadzenie badań naukowych mają kluczowe znaczenie dla budowania szerokiego partnerstwa między Polską i USA.
Umowa umożliwia nawiązanie bliższej współpracy między polskimi i amerykańskimi agencjami rządowymi dystrybuującymi fundusze na badania naukowe, a przede wszystkim na wypracowanie mechanizmów współfinansowania polsko-amerykańskich projektów badawczych.
Istotnym elementem współpracy z Republiką Federalną Niemiec jest Polsko-Niemiecka Fundacja na Rzecz Nauki – współpraca prowadzona jest m.in. poprzez wspieranie realizacji konkursów poświęconych kulturze pamięci, okupacji Polski w latach 1939-1945, jak również wspieranie współpracy w zakresie nauki o zaawansowanych technologiach; a także współpraca z polskimi placówkami dyplomatycznymi i instytucjami kultury w zakresie promocji polskiej nauki i szkolnictwa wyższego w Niemczech. Trwa intensywna współpraca między Narodowym Centrum Nauki a niemiecką Deutsche Forschungsgemeinschaft, wynikająca z ich udziału w wielostronnej europejskiej inicjatywie WEAVE w obszarze badań podstawowych. Dialog pomiędzy agencjami finansującymi i instytucjami badawczymi w Polsce i Niemczech odbywa się również w ramach cyklicznych Polsko-Niemieckich Spotkań Naukowych. Spotkania Naukowe organizowane są wspólnie przez Deutsche Forschungsgemeinschaft, Narodowe Centrum Nauki i Fundację na rzecz Nauki Polskiej, a w 2024 roku odbyły się już po raz czwarty.
We współpracy z Wielką Brytanią (Ambasadą Brytyjską w Warszawie) od 2018 r. organizowane jest Polsko-Brytyjskie Forum Naukowe, służące jako okazja do nawiązywania bezpośrednich kontaktów pomiędzy przedstawicielami polskich i brytyjskich uczelni.
Wydarzenie o podobnym charakterze jest organizowane od 2016 r. we współpracy ze stroną francuską – Polsko-Francuskie Forum Nauki i Innowacji, którego VII edycja odbyła się 12.10.2023 r. w Warszawie.
Wśród ważnych inicjatyw wielostronnych, w których bierze udział Polska, należy wskazać współpracę w ramach Europejskiego Laboratorium Biologii Molekularnej, Europejskiej Konferencji Biologii Molekularnej oraz Europejskiej Organizacji Biologii Molekularnej. Strona polska, poprzez udział w tych organizacjach międzynarodowych, dąży do aktywizacji polskiego środowiska naukowego w dziedzinie biologii molekularnej. Inicjatywy te służą także wymianie doświadczeń i nawiązywaniu kontaktów pomiędzy polskimi i zagranicznymi naukowcami. Mają oni szansę korzystania z infrastruktury na najwyższym poziomie udostępnionej w laboratoriach EMBL - w siedzibie głównej w Heidelbergu - oraz w sieci filii zagranicznych organizacji. Ponadto polscy naukowcy są zachęcani do udziału w programach i projektach badawczych organizowanych przez EMBL i EMBC, a także mogą skorzystać ze stypendiów oferowanych przez EMBL i EMBC. Co roku kilu naukowców z Polski realizuje projekty badawcze dzięki wsparciu finansowemu z EMBC w ramach stypendiów SDIG.
W związku z przygotowaniem do przejęcia przez RP przewodnictwa w Grupie Wyszehradzkiej (V4), MNiSW zamierza wyjść z inicjatywą rozszerzenia współpracy naukowej z zaawansowanymi parterami azjatyckimi.
Strategiczny dla MNiSW charakter ma także członkostwo Polski w Środkowoeuropejskim Programie Wymiany Uniwersyteckiej (ang. Central European Exchange Program for University Studies , CEEPUS). We wrześniu 2023 r. podpisane zostało kolejne porozumienie (“CEEPUS IV”) podczas konferencji w Warszawie, w której wzięli udział ministrowie właściwi do spraw szkolnictwa wyższego i nauki z 15 krajów zrzeszonych w CEEPUS (Albania, Austria, Bułgaria, Chorwacja, Czarnogóra, Czechy, Macedonia, Mołdawia, Rumunia, Polska, Słowacja, Słowenia, Serbia, Węgry, Bośnia i Hercegowina oraz Kosowo). MNiSW będzie kontynuować działania mające na celu podkreślenie wiodącej roli Polski w programie, jako ważnego ośrodka akademickiego w regionie.
MNISW od lat aktywnie angażuje się z działalność organizacji COST - Europejskiego Programu Współpracy w Dziedzinie Nauki i Technologii (European Cooperation in Science and Technology). W obszarze badań naukowych COST funkcjonuje od 1971 r., co czyni go najdłużej trwającym europejskim programem wspierającym multilateralną współpracę pomiędzy badaczami, inżynierami naukowcami oraz przedstawicielami małych i średnich przedsiębiorstw z Europy. Polska przystąpiła do COST w 1991 r.
COST jest organizacją finansującą tworzenie sieci badawczych, zwanych Akcjami COST. Sieci te oferują otwartą przestrzeń do współpracy między uczestnikami (naukowcami, przedstawicielami sektora prywatnego, NGO, etc.) w całej Europie (i poza nią), a tym samym dają impuls do rozwoju badań i innowacji.
Pyt. 5 Jakie są główne przeszkody w podnoszeniu międzynarodowej pozycji akademickiej polskich uczelni?
Wyzwania w podnoszeniu międzynarodowej pozycji akademickiej polskich uczelni jakie można zidentyfikować i wymienić to, np. czynniki ujawnione w przeprowadzonej przez Narodową Agencję Wymiany Akademickiej Analizie SWOT, przygotowanej na potrzeby Strategii Rozwoju NAWA [1] , takie jak:
Koncentracja potencjału edukacyjnego i badawczego w kilku instytucjach (replikacja nierówności).
Konkurencja ze strony państw ościennych (unijnych).
Słaba integracja obszaru nauki z obszarem kultury, biznesu, przemysłu.
Niewystarczające zachęty dla naukowców do podnoszenia jakości rezultatów pracy naukowo-badawczej.
Brak systemowych rozwiązań zarządzania wybitnie uzdolnionymi studentami/naukowcami (dotyczy zarówno Polaków jak i cudzoziemców).
Brak systemowych mechanizmów zapobiegających drenażowi mózgów, któremu sprzyja oferta studiów zdalnych w ośrodkach o światowej renomie
Dystrybucja niewystarczających środków finansowych przy rosnącej kosztochłonności innowacyjnych obszarów kształcenia i obszarów badawczych.
Pyt. 7. Jakie są główne kryteria, według których oceniana będzie poprawa funkcjonowania systemu szkolnictwa wyższego i nauki?
Ewaluacja jakości działalności naukowej została przeprowadzona w 2022 r. na podstawie przepisów ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2023 r. poz. 742, z późn. zm.), zwanej dalej „ustawą”, rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 22 lutego 2019 r. w sprawie ewaluacji jakości działalności naukowej (Dz. U. z 2022 r. poz. 661), zwanego dalej „rozporządzeniem”, oraz ustawy z dnia 3 lipca 2018 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. poz. 1669, z późn. zm.), zwanej dalej „ustawą wprowadzającą”.
Była to pierwsza ewaluacja po reformie systemu szkolnictwa wyższego i nauki wprowadzonej w 2018 r. Ustawa wprowadziła nowy model oceny, łączący ze sobą dwie metody: metodę parametryczną i metodę ekspercką. Równocześnie zdecydowano o wykorzystaniu do przeprowadzenia tego procesu Zintegrowanego Systemu Informacji o Szkolnictwie Wyższym i Nauce POL-on – zarówno jeśli chodzi o gromadzenie materiału dowodowego, jak i dokumentowanie przebiegu i wyników oceny. Ewaluacji poddano działalność naukową prowadzoną w 283 podmiotach, w tym: 103 uczelniach publicznych, 29 uczelniach niepublicznych, 5 uczelniach kościelnych, 2 federacjach, 69 instytutach naukowych Polskiej Akademii Nauk, 64 instytutach badawczych, instytucie międzynarodowym oraz 10 innych podmiotach prowadzących działalność naukową w sposób samodzielny i ciągły. Łącznie, oceniono aż 1 145 podmioto-dyscyplin (tj. podmiotów w dyscyplinach). Z uwagi na połączenie modelu oceny parametrycznej i eksperckiej, liczbę ocenianych podmiotów i zgłoszonych przez te podmioty osiągnięć (blisko 700 000 publikacji, 10 000 patentów i praw ochronnych, 54 000 osiągnięć artystycznych, 18 000 projektów naukowych, przychody z usług badawczych i komercjalizacji badań oraz opisy wpływu działalności naukowej na funkcjonowanie społeczeństwa i gospodarki), przeprowadzenie procesu było przedsięwzięciem wysoce skomplikowanym. W związku z powyższym, również ocena i analiza ewaluacji to zadanie złożone, pracochłonne, wymagające zaangażowania wielu specjalistów.
Do zweryfikowania ewaluacji jakości działalności naukowej oraz procesu przygotowywania wykazu czasopism naukowych i recenzowanych materiałów z konferencji międzynarodowych, zwanego dalej „wykazem czasopism”, zaangażowano przede wszystkim Komisję Ewaluacji Nauki, zwaną dalej „Komisją”. Zarówno przeprowadzenie ewaluacji, jak i sporządzenie projektu wykazu czasopism należą do głównych zadań Komisji - wydaje się zatem, że jest to gremium najbardziej odpowiednie do tego celu, gwarantujące skuteczną i rzetelną pracę. Zwłaszcza, że proces ten wymaga wyspecjalizowanej wiedzy i doświadczenia w obszarze działalności naukowej w poszczególnych dyscyplinach naukowych i artystycznych.
W ramach struktury organizacyjnej Komisji powołano dwa zespoły: zespół ds. wykazów wydawnictw monografii naukowych oraz czasopism naukowych i recenzowanych materiałów z konferencji międzynarodowych oraz zespół ds. oceny skutków ewaluacji jakości działalności naukowej. Pierwszy z nich obecnie bada zasady tworzenia wykazu czasopism, analizuje dane dotyczące publikacji naukowych i czasopism, wsłuchując się jednocześnie w płynące ze środowiska naukowego postulaty. Celem pracy zespołu jest zidentyfikowanie nieprawidłowości, a także opracowanie i zaproponowanie nowego sposobu sporządzania wykazu czasopism, który pozwoli na obiektywne i przejrzyste zamieszczanie czasopism na liście. W celu zwiększenia transparentności procesu, Komisja rozważa m.in. włączenie w proces oceny czasopism publikujących artykuły w dyscyplinach należących do dziedziny nauk społecznych, nauk humanistycznych, nauk o rodzinie i nauk teologicznych przedstawicieli wszystkich podmiotów posiadających uprawnienia do nadawania stopni naukowych w tych dyscyplinach.
Drugi z zespołów przystąpił natomiast do ewaluacji procesu przeprowadzonego w 2022 r. Zespół analizuje nie tylko otrzymane przez podmioty kategorie naukowe, ale przygląda się również skutkom finansowym, w tym korelacji wyników ewaluacji z wysokością środków finansowych uzyskiwanych przez podmioty, zależności pomiędzy liczbą osób prowadzących działalność naukową w danej dyscyplinie, a otrzymaną przez podmiot kategorią naukową oraz kwestii otrzymanych uprawnień do nadawania stopni naukowych. Oprócz stałej pracy w ww. zespołach członkowie Komisji uczestniczą w konsultacjach i dyskusjach z naukowcami, przedstawicielami instytucji naukowych, środowiskiem akademickim oraz społeczeństwem w celu uzyskania opinii na temat obecnych rozwiązań prawnych w zakresie procesu ewaluacji nauki i sporządzania wykazu czasopism naukowych.
Ponadto, zarówno do Komisji, jak i Ministra, wpłynęło szereg postulatów dotyczących zmian w obowiązujących regulacjach. Postulaty zgłosiły m.in. Konferencja Rektorów Akademickich Szkół Polskich, Rada Główna Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Rada Doskonałości Naukowej, Polska Akademia Nauki oraz powołany przez Ministra Zespół ds. rozwoju systemu oświaty oraz systemu szkolnictwa wyższego i nauki. Równocześnie w zakresie wykazu czasopism naukowych wnioski przesyłają również redakcje i wydawcy czasopism, a także sami autorzy artykułów naukowych publikowanych w tych czasopismach. Zgłaszane postulaty są na bieżąco wnikliwie analizowane w celu zidentyfikowania obszarów, w których proces ewaluacji i sporządzania wykazów wymaga ulepszeń. Dla wprowadzenia części zmian proponowanych przez ww. gremia konieczna byłaby wcześniejsza zmiana ustawy, a dla części – zmiana ww. rozporządzenia w sprawie ewaluacji jakości działalności naukowej oraz rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 7 listopada 2018 r. w sprawie sporządzania wykazów wydawnictw monografii naukowych oraz czasopism naukowych i recenzowanych materiałów z konferencji międzynarodowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 349). W wyniku przeprowadzanej przez Ministra i Komisję analizy, obecnie rozważana jest nowelizacja obu wskazanych wyżej rozporządzeń. Zauważono potrzebę wprowadzenia zmian legislacyjnych i regulacji dotyczących procesu ewaluacji oraz sposobu sporządzania wykazu czasopism, tak by jak najlepiej dostosować je do zmieniających się potrzeb i standardów naukowych. Przychylając się do postulatów środowiska, zwrócono również uwagę, że na obecnym etapie niewskazane byłoby wprowadzanie zmian ustawowych oraz znaczącej zmiany zasad ewaluacji, gdyż rozpoczął się już trzeci rok z czterech objętych najbliższą ewaluacją, która zostanie przeprowadzona w 2026 r. W przypadku rozpoczęcia prac legislacyjnych nad zmianą rozporządzenia w sprawie ewaluacji jakości działalności naukowej i rozporządzenia w sprawie wykazów czasopism naukowych, zgodnie z obowiązującą procedurą, stosowne projekty aktów legislacyjnych zostaną poddane uzgodnieniom międzyresortowym, opiniowaniu i konsultacjom. Należy przy tym podkreślić, że wszystkie wpływające do Ministra i Komisji wnioski w tym zakresie są przyjmowane i na bieżąco poddawane analizie, nie ma zatem przeciwwskazań, by zainteresowane grona występowały z propozycjami zmian.
Dodać również należy, że wykaz czasopism naukowych jest wprawdzie ściśle związany z procesem ewaluacji jakości działalności naukowej, zwłaszcza jeśli chodzi o kryterium I ewaluacji, nie stwierdzono jednak ryzyka, by sposób sporządzania wykazu prowadził do polityzacji procesu oceny. Zgodnie z art. 267 ust. 1 ww. ustawy, podstawowymi kryteriami ewaluacji są:
kryterium I – poziom naukowy lub artystyczny prowadzonej działalności naukowej,
kryterium II – efekty finansowe badań naukowych i prac rozwojowych,
kryterium III – wpływ działalności naukowej na funkcjonowanie społeczeństwa i gospodarki.
W ramach kryterium I ocenia się osiągnięcia naukowe wskazane w § 8 rozporządzenia, czyli artykuły naukowe, monografie naukowe, rozdziały w monografiach naukowych i redakcje naukowe tych monografii, przyznane patenty na wynalazki, prawa ochronne na wzory użytkowe, wyłączne prawa hodowców do odmian roślin oraz osiągnięcia artystyczne. W przypadku dyscyplin artystycznych – rodzaje osiągnięć podlegających ocenie w kryterium I określono w załączniku nr 1 do rozporządzenia. W kryterium II, uwzględniane są projekty, o których mowa w § 22 ust. 1 pkt 1 i 2 rozporządzenia, a także przychody z tytułu komercjalizacji wyników badań naukowych lub prac rozwojowych lub know-how związanego z tymi wynikami oraz przychody z tytułu usług badawczych świadczonych na zlecenie podmiotów nienależących do systemu szkolnictwa wyższego i nauki. Oceny w tym kryterium nie przeprowadza się dla dyscyplin artystycznych. Natomiast w zakresie kryterium III, zgodnie z § 23 ust. 3 rozporządzenia, podmioty zobowiązane są przedstawić do oceny przynajmniej 2 opisy wpływu prowadzonej działalności naukowej na funkcjonowanie społeczeństwa i gospodarki (ich liczba zależy od liczby osób prowadzących w podmiocie działalność naukową w danej dyscyplinie). Mając na uwadze powyższe, należy wyjaśnić, że ocena jakości działalności naukowej podmiotów systemu szkolnictwa wyższego i nauki przeprowadzana jest wyłącznie na podstawie naukowych kryteriów i reguł oceny, uwzględnia równocześnie specyfikę prowadzenia działalności naukowej w ramach dziedzin naukowych oraz porównywalność wyników osiąganych przez podmioty w ramach dyscyplin. W celu uwzględnienia różnorodności dziedzin naukowych i metodologii badawczych wprowadzono wyżej opisane wielowymiarowe kryteria oceny obejmujące zarówno ilościowe (np. liczba publikacji), jak i jakościowe aspekty (np. wpływ badań na społeczeństwo). W proces ewaluacji przeprowadzonej w 2022 r. zaangażowano ok. 1000 ekspertów - specjalistów z różnych dyscyplin naukowych i artystycznych, zapewniając tym samym obiektywizm oceny oraz różnorodność perspektyw i doświadczeń. Warto zatem podkreślić, że dzięki wszystkim ww. działaniom, ocena osiągnięć naukowych nie może być identyfikowana jako jednostronna, ale jako proces zróżnicowany i kompleksowo uregulowany.
Pyt. 8 Jak rząd zamierza zachęcić do rozwijania międzynarodowej współpracy naukowej i akademickiej w Polsce?
Wsparcie międzynarodowej współpracy naukowej i akademickiej w Polsce jest jednym z kluczowych zadań Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej (NAWA) – państwowej osoby prawnej podlegającej pod MNiSW, odpowiedzialnej za umiędzynarodowienie polskiej nauki i polskiego szkolnictwa wyższego. Jednym z celów strategicznych NAWA jest także wzmacnianie obecności polskiej nauki i szkolnictwa wyższego na arenie międzynarodowej.
Strategia umiędzynarodowienia nauki i szkolnictwa wyższego
Aby uzyskać efekt synergii działań na poziomie państwa, NAWA zainicjowała na początku 2024 pod auspicjami MNiSW prace nad krajową strategię umiędzynarodowienia nauki i szkolnictwa wyższego, do których zaprosiła przedstawicieli świata akademickiego – od studentów i doktorantów, przez młodych naukowców, pracowników uczelni, w tym m.in. biur współpracy międzynarodowej, po przedstawicieli konferencji rektorskich. Szeroka debata ze środowiskiem akademickim i naukowym na temat kształtu tego dokumentu strategicznego realizowana jest podczas wydarzeń konsultacyjnych. Zainaugurowane w tym roku Kongresy Umiędzynarodowienia są okazją do zebrania postulatów wszystkich przedstawicieli środowiska, a dzięki obecności gości zagranicznych – dają szansę na poznanie mechanizmów wspierających umiędzynarodowienie nauki i szkolnictwa wyższego za granicą. Projekt tworzenia strategii finansowany jest z Funduszy Europejskich dla Rozwoju Społecznego.
NAWA wspiera rozwój międzynarodowej współpracy akademickiej i naukowej poprzez realizację ponad 30 programów grantowych, przeznaczonych zarówno dla polskich uczelni i instytutów badawczych, jak i dla indywidualnych naukowców z Polski i zagranicy.
Program Partnerstwa strategiczne NAWA
CEL: wsparcie instytucji szkolnictwa wyższego i nauki w wypracowaniu trwałych rozwiązań w zakresie współpracy dydaktycznej, naukowej i wdrożeniowej realizowanej w ramach strategicznych partnerstw międzynarodowych.
ADRESACI: polskie podmioty prowadzące kształcenie w Polsce oraz partnerzy z innych krajów.
Program wspiera międzynarodową współpracę polskich uczelni poprzez wsparcie tzw. partnerstw strategicznych z podmiotami z zagranicy. Udzielane granty do 2 000 000 zł mogą być przeznaczone na różne formy współpracy zagranicznej, m.in. wymianę doświadczeń między partnerami oraz podniesienie kompetencji kadr akademickich, studentów i absolwentów uczelni. W ramach partnerstw można realizować wspólne konferencje, wizyty studyjne, staże dla studentów, doktorantów i kadry, a nawet realizować wspólne studia II stopnia prowadzące do uzyskania wspólnego lub podwójnego dyplomu. Partnerstwa umożliwiają ponadto: współpracę międzynarodową w zakresie prowadzenia badań w ramach międzynarodowych zespołów badawczych, a także rozwój systemu zarządzania jakością w instytucjach partnerskich w zakresie podniesienia jakości kształcenia.
Program przyjazdowy dla naukowców zagranicznych: Ulam NAWA
Celem programu jest zwiększanie stopnia umiędzynarodowienia polskich uczelni i instytucji naukowych. Program Ulam NAWA pozwala na przyjazdy do Polski zarówno uznanych, jak i obiecujących naukowców, umożliwiając im odbycie stażu, a także nawiązanie i pogłębienie współpracy naukowej w polskich ośrodkach badawczych oraz akademickich. Program skutkuje stopniowym wzrostem liczby zagranicznych naukowców zaangażowanych w badania naukowe i dydaktykę w Polsce, a przez to wzmocnienie potencjału polskich jednostek.
Dotychczas NAWA zrealizowała pięć edycji programu, w ramach którego stypendium otrzymało 303 naukowców i naukowczyń z całego świata, m.in. Niemiec, Włoch, Brazylii, Argentyny, Egiptu czy Stanów Zjednoczonych., Australia, Chile, Meksyk, czy Wietnam. Najliczniej reprezentowane dziedziny wg klasyfikacji OECD to nauki przyrodnicze oraz inżynieryjno-techniczne. Beneficjenci programu prowadzą badania na uczelniach i w instytutach badawczych w całej Polsce.
Promocja polskiej nauki za granicą
Jednym z ważnych narzędzi służących promocji polskiej nauki za granicą, jest współpraca z najpopularniejszą i najbardziej rozpoznawalną platformą networkingowa dla naukowców Research Gate.
Kampania Research in Poland
NAWA od 2021 r. prowadzi rządową kampanię Research in Poland , która jest skierowana do zagranicznych naukowców i doktorantów. Jej celem jest zaprezentowanie międzynarodowej społeczności naukowej osiągnięć polskiej nauki oraz promocja Polski jako kraju atrakcyjnego do prowadzenia badań i rozwijania kariery naukowej. Kampania Research in Poland przedstawia: sukcesy polskich naukowców, międzynarodowe zespoły naukowe, różne możliwości współpracy naukowo-badawczej, a także infrastrukturę na polskich uczelniach. Głównymi kanałami komunikacji kampanii, które są prowadzone w języku angielskim, są: strona internetowa (udostępniona także dla polskich uczelni), profil na Facebooku oraz X. Ponadto pod szyldem kampanii odbywają się zagraniczne wydarzenia NAWA, w których udział biorą naukowcy i przedstawiciele instytucji szkolnictwa wyższego: cykl spotkań na zagranicznych uczelniach Edu&Science Meetings (w ostatnim roku realizowane m.in. w Wietnamie, Australii), spotkania z Polonią naukową, a także organizowane są polskie stoiska na trzech najważniejszych wydarzeniach branżowych tj. NAFSA, APAIE i EAIE.
Kampania Research in Poland została przygotowana we współpracy z Narodowym Centrum Nauki, Narodowym Centrum Badań i Rozwoju, Krajową Reprezentacją Doktorantów oraz Fundacją na Rzecz Nauki Polskiej.
Kampania Ready, Study, Go! Poland – do studentów zagranicznych
Międzynarodowej współpracy naukowej i akademickiej w Polsce sprzyja także wzrost liczby zagranicznych studentów w Polsce, do którego przyczyniają się działania zagraniczne i oferta stypendialna NAWA. Agencja odpowiada za promocję Polski jako kraju atrakcyjnego do studiowania. W ramach kampanii rządowej Ready, Study, Go! Poland skierowanej do studentów zagranicznych prowadzony jest portal internetowy https://study.gov.pl/ oraz kanały w mediach społecznościowych Facebook i Instagram. Kampania odpowiada na pytania: dlaczego warto studiować w Polsce, jak wygląda polski system szkolnictwa wyższego, jak przygotować się do wyjazdu do Polski, a także jak skorzystać z programu Erasmus+ i innych ofert stypendialnych.
NAWA odpowiada także za przygotowanie materiałów informacyjnych i promocyjnych z zakresu studiowania w Polsce, które upowszechnia za granicą dzięki współpracy z polskimi placówkami dyplomatycznymi.
Programy przyjazdowe NAWA dla studentów zagranicznych
Studenci i doktoranci zagraniczni mają możliwość kształcenia w Polsce, dzięki takim programom NAWA, jak Poland My First Choice NAWA, Anders NAWA, Banach NAWA oraz Zawacka NAWA. Agencja organizuje także kursy przygotowawcze do podjęcia studiów w języku polskim. Są one prowadzone przez uczelnie, które otrzymały akredytację Agencji. Program kursu obejmuje nauczanie języka polskiego, poszerzenie wiedzy w zakresie przedmiotów związanych z kierunkiem przyszłych studiów lub prowadzeniem badań, wprowadzenie do zajęć kierunkowych, wykłady dotyczące historii i kultury polskiej oraz działania fakultatywne – wycieczki i spotkania integracyjne.
Program Poland My First Choice NAWA
CEL: zachęcenie młodzieży z krajów rozwiniętych do kształcenia w polskich uczelniach akademickich na studiach II stopnia w polskich uczelniach akademickich.
ADRESACI: studenci ostatniego roku studiów I stopnia oraz ich absolwenci
OBYWATELE KRAJÓW I TERYTORIÓW: Australii, Austrii, Belgii, Bułgarii, Chile, Chorwacji, Cypru, Czech, Danii, Estonii, Finlandii, Francji, Grecji, Hiszpanii, Holandii, Hongkongu, Irlandii, Islandii, Izraela, Japonii, Kanady, Republiki Korei, Liechtensteinu, Litwy, Luksemburga, Łotwy, Makau, Malty, Niemiec, Norwegii, Nowej Zelandii, Portugalii, Rumunii, Singapuru, Słowacji, Słowenii, Szwajcarii, Szwecji, Tajwanu, Urugwaju, USA, Węgier, Wielkiej Brytanii, Włoch.
OPIS: program oferuje stypendium w regulaminowym okresie stacjonarnych studiów II stopnia, prowadzonych w języku polskim lub innym niż polski. Przyszli studenci samodzielnie wybierają dowolny kierunek studiów w uczelniach akademickich, publicznych lub niepublicznych, podległych MNiSW. Decyzje o przyjęciu na studia podejmują uczelnie, do których aplikują kandydaci – NAWA nie pośredniczy w rekrutacji wnioskodawców na studia.
Stypendium jest przyznawane w drodze konkursu tym osobom, które uzyskały najwyższy wynik oceny merytorycznej wniosku do NAWA i które zostały przyjęte na ww. studia.
Program Banach NAWA
CEL: wspieranie rozwoju społeczno-gospodarczego krajów rozwijających się poprzez podnoszenie poziomu wiedzy i wykształcenia obywateli tych państw przez oferowanie stypendium na studia II stopnia w języku polskim lub angielskim w polskich uczelniach
ADRESACI: studenci ostatniego roku studiów I stopnia oraz ich absolwenci w dziedzinie nauk inżynieryjno-technicznych, nauk rolniczych, nauk ścisłych i przyrodniczych, nauk humanistycznych oraz nauk społecznych..
OBYWATELE KRAJÓW: Albanii, Angoli, Argentyny, Armenii, Azerbejdżanu, Bangladeszu, Białorusi, Bośni i Hercegowiny, Brazylii, Czarnogóry, Demokratycznej Republice Konga, Egiptu, Ekwadoru, Etiopii, Filipin, Gruzji, Indii, Indonezji, Iraku, Iranu, Jemenu, Jordanii, Kazachstanu, Kenii, Kolumbii, Kosowa, Libanu, Macedonii Północnej, Mongolii, Nepalu, Meksyku, Mołdawii, Nigerii, Palestyny, Papui-Nowej Gwinei, Peru, Rwandy, Senegalu, Serbii, Tanzanii, Tunezji, Ukrainy, Uzbekistanu, Wenezueli, Wietnamu, Zambii.
OPIS: program oferuje stypendium w trakcie trwania stacjonarnych studiów II stopnia prowadzonych w języku polskim lub angielskim. Przyszli studenci samodzielnie wybierają kierunek studiów z powyższych dziedzin w uczelniach publicznych lub niepublicznych podległych Ministrowi Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Decyzje o przyjęciu na studia podejmują uczelnie, do których aplikowali kandydaci.
Stypendium jest przyznawane w drodze konkursu tym osobom, które zostały przyjęte na studia.
FINANSOWANIE: comiesięczne stypendium NAWA przyznawane na okres kształcenia. W uczelniach publicznych studenci są zwolnieni z opłat za kształcenie. Natomiast uczelnie niepubliczne ustalają opłaty za studia we własnym zakresie.
Jednym z kluczowych instrumentów służących do zachęcania do rozwoju międzynarodowej współpracy naukowej i akademickiej, są programy Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej (NAWA), która służy do realizowania rządowej polityki stypendialnej. Dzięki indywidualnym programom stypendialnym, utalentowana młodzież z zagranicy otrzymywała, otrzymuje i będzie otrzymywać możliwości studiowania na terenie Polski. Jednocześnie, programy stypendialne NAWA przeznaczone dla naukowców, od lat cieszą się dużym zainteresowaniem – dają one możliwość realizacji stażu badawczego lub pracy naukowej na prestiżowych zagranicznych uczelniach i w instytucjach naukowych.
Przykładem udanej współpracy polsko-niemiecką są partnerstwa i wspólny udział w projektach naukowo-badawczych w ramach unijnego programu ramowego w zakresie badań naukowych i innowacji "Horyzont Europa". Ministerstwa nauki obu krajów będą kontynuować i rozwijać współpracę w ramach organów UE konstruktywnie i w duchu zaufania nad przygotowaniami do kolejnego Programu Ramowego UE na rzecz Badań i Innowacji (FP10) oraz nad przyszłą Agendą Polityki ERA 2025-27. Od 2004 r. Oba resorty aktywnie wspierają zaangażowanie polsko-niemieckich konsorcjów w programy ramowe UE w zakresie badań i innowacji, na przykład poprzez wspólne ubieganie się o finansowanie w ramach działania Bridge2ERA. Pragną także zintensyfikować strategiczny dialog i zapewnić silne podstawy dla nauki, badań i innowacji poprzez wspólne inwestycje w celu zapewnienia dobrobytu, siły konkurencyjnej i suwerenności technologicznej Polski, Niemiec i Europy. Zapowiadają aktywne wspieranie dostępnymi środkami finansowymi współpracy między instytucjami szkolnictwa wyższego i organizacjami badawczymi Polski i Niemiec. W tym celu zostanie odnowiona Wspólna Deklaracja Intencji z 2018 r. dotyczącą dwustronnej i europejskiej współpracy w dziedzinie badań i rozwoju.
W tym roku MNiSW planuje podpisanie Memorandum of Understanding w obszarze badań naukowych i innowacji z Maltą, co ułatwi prowadzenie współpracy dwustronnej między państwami.
Pyt. 9. Jak rząd zamierza zachęcić do rozwijania międzynarodowej współpracy naukowej i akademickiej w Polsce?
W odniesieniu do planów Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w zakresie zachęcania do współpracy międzynarodowej i wymiany naukowej w celu wzmocnienia pozycji polskich uczelni na arenie międzynarodowej uprzejmie informuję, że Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego podejmuje szereg działań, aby zachęcić polskie środowisko akademickie do mobilności i nawiązywania współpracy z zagranicznymi partnerami. Umiędzynarodowienie jest nie tylko instrumentem służącym podnoszeniu jakości kształcenia w polskich uczelniach oraz budowaniu pozycji polskiego systemu szkolnictwa wyższego na międzynarodowym rynku edukacyjnym, ale również koniecznym warunkiem skutecznego dążenia do doskonałości w badaniach naukowych i zdecydowanego zwiększenia rozpoznawalności w świecie osiągnięć polskiej nauki.
Należy wskazać, że ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce stworzyła w obszarze kształcenia doktorantów i funkcjonowania szkół doktorskich silne zachęty i wytyczne służące podejmowaniu międzynarodowej współpracy i wzmacnianiu potencjału polskiej nauki. W pierwszej kolejności należy tu wymienić konkursowy charakter rekrutacji do szkół doktorskich przewidujący jednakowe – zarówno dla Polaków, jak i cudzoziemców – zasady ubiegania się o przyjęcie do szkoły doktorskiej. Wyłanianie najzdolniejszych i najlepiej rokujących kandydatów wywodzących się z międzynarodowych środowisk naukowych służy osiąganiu wysokiego poziomu kształcenia i jakości prowadzonych badań naukowych, a także nawiązywaniu międzynarodowych kontaktów i podejmowaniu takiej współpracy. Ponadto do przeprowadzenia w połowie okresu kształcenia doktoranta oceny śródokresowej powołuje się komisję, w skład której wchodzi co najmniej jedna osoba zatrudniona poza podmiotem prowadzącym szkołę doktorską, którą może być np. pracownik zagranicznej uczelni lub instytucji naukowej. Również ocenę jakości kształcenia w szkole doktorskiej przeprowadza się przy współudziale co najmniej jednego eksperta o znaczącym dorobku naukowym lub artystycznym zatrudnionego w zagranicznej uczelni lub instytucji naukowej, zaś jednym z ośmiu ustawowych kryteriów ewaluacji jest umiędzynarodowienie. Poziom umiędzynarodowienia będzie weryfikowany pod kątem:
a) stopnia umiędzynarodowienia kadry, w tym mobilności naukowej lub artystycznej i aktywności w środowisku międzynarodowym nauczycieli akademickich lub pracowników naukowych prowadzących kształcenie w szkole doktorskiej,
b) stopnia umiędzynarodowienia procesu kształcenia w szkole doktorskiej i działalności naukowej doktorantów, w szczególności prowadzonej na podstawie indywidualnych planów badawczych, w tym mobilności naukowej lub artystycznej doktorantów,
c) sposobu uwzględniania potrzeb doktorantów będących cudzoziemcami w procesie kształcenia w szkole doktorskiej,
d) sposobów zwiększania rozpoznawalności szkoły doktorskiej za granicą i ich skuteczności.
Ponadto Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego wspiera działania zmierzające do zwiększenia finansowania projektów w ramach międzynarodowych konsorcjów badawczych i współpracy m.in. przez przedsięwzięcie ministra „Granty na Granty – promocja jakości IV (Horyzont Europa)“ oraz program ministra „Projekty Międzynarodowe Współfinansowane“. Wymienione przedsięwzięcie oraz program ministra wspierają podmioty systemu szkolnictwa wyższego i nauki w prowadzeniu badań w ramach współpracy międzynarodowej od przygotowania wniosku projektowego do KE po zakończenie prowadzenia badań w ramach podpisanej umowy z podmiotem zagranicznym.
Przedmiotem przedsięwzięcia „Granty na Granty – promocja jakości IV“ jest wsparcie podmiotów systemu szkolnictwa wyższego i nauki w celu zwiększenia efektywności ubiegania się o granty finansowane ze środków pochodzących z budżetu Unii Europejskiej na realizację projektów w ramach Programu Ramowego Unii Europejskiej Horyzont Europa oraz Programu Badawczo-Szkoleniowego Euratom i zaangażowania pracowników tych podmiotów w opracowywanie wysokiej jakości wniosków o przyznanie tych grantów.
Wsparcie finansowe ma zachęcić badaczy i naukowców do składania wniosków na wezwania konkursowe Komisji Europejskiej oraz rozwijania doświadczenia w budowaniu międzynarodowych sieci badawczych i długofalowych współprac między Polską a innymi podmiotami zagranicznymi. Przedsięwzięcie zostało uruchomione również ze względu na brak dofinansowania przewidzianego z UE na przygotowanie wniosków projektowych na wezwanie konkursowe KE. Dofinansowanie pozwala pokryć wiele kosztów związanych z przygotowaniem wysokiej jakości wniosku projektowego, w tym m.in.: przeprowadzenie rozpoznania tematyki wniosku projektowego, przygotowanie, uzupełnienie lub poprawienie wniosku projektowego, uczestnictwo wnioskodawcy w konferencjach, spotkaniach brokerskich lub networkingowych związanych z opracowaniem wniosku projektowego, wydatki poniesione na podniesienie kompetencji językowych przez uczestnictwo w zagranicznych albo krajowych kursach językowych, wydatki poniesione na podniesienie kwalifikacji w zakresie sporządzania wniosków projektowych. Wnioskodawca może również starać się o jednorazowy dodatek do wynagrodzenia dla pracowników zaangażowanych w przygotowanie wniosku projektowego dla KE lub o refundację kosztów dla osób zatrudnionych na umowę zlecenie lub umowę o dzieło na 12 miesięcy przed złożeniem wniosku projektowego na wezwanie KE.
Przedmiotem programu „Projekty Międzynarodowe Współfinansowane“ jest wsparcie uczestnictwa podmiotów systemu szkolnictwa wyższego i nauki w projektach międzynarodowych obejmujących badania naukowe lub prace rozwojowe:
współfinansowanych ze środków pochodzących ze źródeł zagranicznych niepodlegających zwrotowi,
realizowanych we współpracy z partnerami zagranicznymi, w tym w projektach obejmujących badania realizowane na wielkich urządzeniach badawczych zlokalizowanych poza granicami kraju.
Wsparcie w ramach programu jest skierowane zarówno do podmiotów uczestniczących w programach badawczych Unii Europejskiej, jak i w innych międzynarodowych programach, inicjatywach lub przedsięwzięciach badawczych. Wnioskodawca może starać się o pokrycie aż 90% kosztów kwalifikowalnych ponoszonych przez wnioskodawcę na realizację projektu ze środków krajowych. Finansowanie w ramach przedmiotowego programu trwa nawet aż do 6 lat. Wynikiem współpracy polskich podmiotów w ramach międzynarodowych programów są patenty, wdrożenia, rozwiązanie problemu naukowego, technologicznego lub narzędzi informatycznych oraz publikacje, udział w konferencjach/seminariach, a więc i rozwijanie pozycji polskiej nauki na arenie międzynarodowej.
Warto również wspomnieć o programie „Inicjatywa doskonałości – uczelnia badawcza“ (IDUB), który ma na celu wyłonienie i wsparcie dziesięciu uczelni, które będą dążyć do osiągnięcia statusu uniwersytetu badawczego i będą w stanie skutecznie konkurować z najlepszymi ośrodkami akademickimi w Europie i na świecie.
Obecnie trwa I edycja programu IDUB, obejmująca lata 2020–2026. Laureatami I konkursu IDUB, przeprowadzonego przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego w 2019 r., są: Uniwersytet Warszawski, Politechnika Gdańska, Akademia Górniczo-Hutnicza im. Stanisława Staszica w Krakowie, Politechnika Warszawska, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytet Jagielloński, Gdański Uniwersytet Medyczny, Politechnika Śląska, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz Uniwersytet Wrocławski. Laureaci I konkursu IDUB mają zagwarantowane w latach 2020–2026 coroczne zwiększenie finansowania w wysokości co najmniej 10% subwencji z 2019 r. na realizację planów rozwojowych zawartych we wnioskach konkursowych.
Zgodnie z art. 391 ustawy w 2023 roku przeprowadzona została śródokresowa ewaluacja realizacji planów podniesienia poziomu jakości działalności naukowej i kształcenia przez dziesięć uczelni będących laureatami pierwszego konkursu IDUB. Powołany przez ministra Międzynarodowy Zespół Ekspertów ds. ewaluacji śródokresowej ocenił wszystkie uczelnie pozytywnie oraz przygotował List do Ministra podsumowujący ewaluację [2] .
Zgodnie z zapisanymi w ustawie zasadami programu również uczelnie, które przystąpiły do konkursu, lecz nie znalazły się w gronie jego laureatów, otrzymują co roku dodatkowe środki finansowe w postaci zwiększenia subwencji o 2%, są to: Politechnika Łódzka, Politechnika Wrocławska, Uniwersytet Gdański, Uniwersytet Łódzki, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku, Uniwersytet Medyczny w Łodzi, Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu oraz Uniwersytet Śląski. Kolejny konkurs w programie IDUB zostanie przeprowadzony w 2026 r.
Należy również zaznaczyć, że nadzorowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej (NAWA) realizuje szereg programów wspierających międzynarodową wymianę akademicką pracowników naukowych i dydaktycznych (przyjazdową i wyjazdową), a także oferuje programy stypendialne dla cudzoziemców. Ponadto NAWA oferuje szereg programów wspierających proces umiędzynarodowienia polskich uczelni i jednostek naukowych, a także realizuje działania na rzecz upowszechnianie informacji o polskim systemie szkolnictwa wyższego i nauki oraz propagowania języka polskiego za granicą.
Aby umacniać pozycję Polski jako kraju rozpoznawalnego i pożądanego jako miejsce kształcenia lub rozwoju kariery naukowej, niezbędne jest wypracowanie krajowej strategii umiędzynarodowienia nauki i szkolnictwa wyższego. Strategii, która z jednej strony będzie odpowiadać na najważniejsze wyzwania, jakie stoją obecnie przed polskim środowiskiem akademickim w obszarze umiędzynarodowienia, a z drugiej wskazywać działania na rzecz kreowania i utrwalania pozytywnego wizerunku polskiej nauki w świecie i wzmocnienia jej międzynarodowego oddziaływania. Prace nad strategią są prowadzone pod przewodnictwem Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej i pod auspicjami Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz przy szerokim udziale środowiska akademickiego i przedstawicieli administracji rządowej.
Resort nauki i szkolnictwa wyższego organizuje w różnych formułach spotkania wspierające inicjowanie lub rozwój współpracy polskiego środowiska akademickiego z partnerami zagranicznymi, a także promujące możliwości pozyskania międzynarodowych grantów i stypendiów przyznawanych m.in. w ramach Europejskiego Programu Współpracy w Dziedzinie Badań Naukowo-Technicznych (COST), NATO SPS, Europejskiego Instytutu Uniwersyteckiego we Florencji (EUI), Europejskiego Laboratorium Biologii Molekularnej (EMBL), Europejskiej Organizacji Biologii Molekularnej (EMBO), Polsko-Niemieckiej Fundacji na rzecz Nauki, Instytutu Nauk o Człowieku w Wiedniu oraz UNESCO. W resorcie nauki i szkolnictwa wyższego organizowane są również spotkania z przedstawicielami państw oraz organizacji i instytucji międzynarodowych na szczeblu ministerialnym i departamentalnym służące rozwojowi współpracy dwustronnej i wielostronnej w obszarze szkolnictwa wyższego i nauki. W ramach rozwoju tej współpracy są także zawierane i realizowane umowy międzynarodowe i porozumienia dotyczące współpracy akademickiej i naukowej.
Ważnym elementem utrzymania wysokiej dynamiki współpracy międzynarodowej w obszarze szkolnictwa wyższego i nauki jest również organizowanie bilateralnych forów z naszymi najważniejszymi europejskimi partnerami. Aktualnym tematem we współpracy dwustronnej z kluczowymi partnerami Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego są zagadnienia związane z kosmosem. Planujemy poświęcić tej tematyce tegoroczne obrady w ramach Polsko-Brytyjskiego Forum Nauki („Eksploracja kosmosu, nauka i technologia“).
Rok 2024 jest również rokiem polskiego przewodnictwa w Wysokiej Radzie Europejskiego Instytutu Uniwersyteckiego (EUI) we Florencji. Priorytetami polskiego przewodnictwa będzie m.in. zainicjowanie dyskusji nad rozszerzeniem partnerstw EUI z partnerami z państw trzecich i ustanowieniem nowych form współpracy, a także nad zapewnieniem równowagi geograficznej w działaniach instytutu (rozumianej jako zapewnienie równej uwagi krajom z różnych części Europy).
Z poważaniem
Dariusz Wieczorek
Minister Nauki
[1] https://nawa.gov.pl/images/2023/strategia/NAWA-strategia-rozwoju-2024-2030.pdf