Odpowiedź Sekretarz stanu Władysław Teofil Bartoszewski
2.07.2024
Odpowiedź na interpelację w sprawie wsparcia nauczania języka polskiego i wiedzy o Polsce wśród Polonii i Polaków za granicą oraz dzieci pracowników migrujących
Odpowiedź na interpelację nr 3136
w sprawie wsparcia nauczania języka polskiego i wiedzy o Polsce wśród Polonii i Polaków za granicą oraz dzieci pracowników migrujących
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Władysław Teofil Bartoszewski
Warszawa, 02-07-2024
Szanowny Panie Marszałku,
w związku z interpelacją nr 3136 Pana Posła Daniela Milewskiego w sprawie wsparcia nauczania języka polskiego i wiedzy o Polsce wśród Polonii i Polaków za granicą oraz dzieci pracowników migrujących poniżej przekazuję stosowne informacje.
Dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych wspieranie nauczania języka polskiego i wiedzy o Polsce wśród Polonii i Polaków za granicą oraz dzieci pracowników migrujących ma charakter subsydiarny i wynika z przyjęcia założenia o doniosłości i celowości wdrażania przez Państwo polskie wszelkich form realizacji tego zadania \i w kontekście celu i zadań dbałości o zachowanie i umacnianie polskiej tożsamości narodowej. Założenie to znalazło stosowne odzwierciedlenie przede wszystkim w art. 32 ust 1. pkt 4 ustawy z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej (Dz.U. z 2022 r. poz. 2512 t.j. z późn. zm.) oraz m.in. w Rządowym programie współpracy z Polonią i Polakami za granicą w latach 2015-2020 oraz odnośnych dokumentach określających szczegółowe zadania poszczególnych resortów i instytucji centralnych zaangażowanych w realizację polityki polonijnej. Należy wskazać, że aktualnie prowadzone są prace nad nowym dokumentem programowym.
W przypadku resortu spraw zagranicznych ważnym odniesieniem jest funkcjonowanie sieci placówek dyplomatyczno-konsularnych i możliwość bezpośredniego współdziałania z polonijnymi i polskimi partnerami lokalnymi w przeważającej części świata, w tym funkcjonującymi za granicą Szkołami Polskimi przy placówkach dyplomatycznych RP (kierowanymi przez Ministra Edukacji) oraz szeregiem innych placówek oświatowych prowadzących bądź umożliwiających naukę języka polskiego. Przykładem są szkoły lub placówki prowadzone przez podmioty zarówno publiczne (np. szkoły państwowe) jak i prywatne (polskie bądź polonijne szkoły społeczne, rozwój których następuje stopniowo przede wszystkim w państwach najnowszej migracji Polaków). Według aktualnych danych Ministerstwa na świecie funkcjonuje łącznie 3 348 ośrodków w 61 państwach, które umożliwiają naukę języka polskiego, a naukę pobiera łącznie 220 728 uczniów. Stąd faktyczna realizacja kompetencji ministra spraw zagranicznych z art. 32 ust 1. pkt 4 ustawy o działach administracji rządowej (czyli kompetencji reprezentowania i ochrony interesów polskich obywateli oraz polskich osób prawnych za granicą, a także współpracy z Polakami zamieszkałymi za granicą, w tym wspierania polskich instytucji kulturalnych i oświatowych za granicą) jest dużo szersza i koordynowana przez Departament Współpracy z Polonią i Polakami za Granicą, który m.in.:
- monitoruje rozwój polskiego szkolnictwa poza granicami kraju (w tym w państwach z polską mniejszością narodową) i nadzoruje wydawanie przez konsulów RP polonijnych legitymacji ucznia i nauczyciela,
- organizuje konkursy na realizację zadań publicznych w formule dotacyjnej pod nazwą „Infrastruktura Polonijna” (od 1 lipca br. zadanie to zostanie rozszerzone o organizację konkursów „Polonia i Polacy za granicą”) w ramach realizacji zadania Pomoc Polonii i Polakom za granicą, o którym mowa w art. 4 ust 1 pkt 28 ustawy o działalności pożytku publicznego i wolontariacie,
- nadzoruje przedsięwzięcia placówek dyplomatyczno-konsularnych w ramach funduszu polonijnego „Szkolnictwo polskie”,
- promuje i upowszechnia, poprzez palcówki, dobre praktyki glottodydaktyki i projekt „Dwujęzyczność w szkole i w domu” oraz naukę języka polskiego i o Polsce,
- wspiera tworzenie programów dla odbiorców za granicą oraz audycji oświatowych (zasady dofinansowania są określone w formie porozumień zawieranych między ministrem spraw zagranicznych a wybranymi jednostkami publicznej radiofonii i telewizji),
- wspiera naukę języka polskiego repatriantów i członków ich rodzin,
- współpracuje z innymi instytucjami rządowymi i partnerami (np. Ministerstwem Edukacji, ORPEG, Instytutem Rozwoju Języka Polskiego im. św. M.M. Kolbego, Ministerstwem Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz Narodową Agencją Wymiany Akademickiej).
W przypadku konkursów „Infrastruktura polonijna” wsparcie nauczania języka polskiego i wiedzy o Polsce wśród Polonii i Polaków za granicą oraz dzieci pracowników migrujących realizowane jest w oparciu o analizę sytuacji Polonii i Polaków za granicą, stanu infrastruktury lub dostępności do infrastruktury, opinii placówek dyplomatyczno-konsularnych oraz na podstawie wniosków składanych przez organizacje pozarządowe w trybie art. 12 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (z uwzględnieniem priorytetowych zadań publicznych, określonych w programie współpracy z organizacjami pozarządowymi i innymi podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie). Kryterium przyznania finansowania projektów jest m. in. podniesienie jakości edukacji w szkołach polskich i polonijnych oraz jakości pracy domów polskich i innych instytucji polonijnych położonych poza granicami RP. Projekty infrastrukturalne w obszarze oświaty dotyczą wsparcia polskich szkół, w których język polski jest nauczany jako język obcy. Do końca 2023 r. zrealizowano dofinansowanie 135 projektów na ogólną kwotę ponad 100 mln zł. Najważniejsze zrealizowane przedsięwzięcia (remont bądź doposażenie placówek oświatowych bądź centrów polonijnych) dotyczą takich działań finansowanych z budżetu państwa, jak: dobudowa stołówki szkolnej Państwowego Polskiego Gimnazjum w Rezekne (Łotwa), remont Gimnazjum im. Jana Śniadeckiego w Solecznikach (Litwa), budowa sali sportowej w Gimnazjum im. J. Słowackiego w Bezdanach (Litwa) czy remont budynku Stowarzyszenia Polsko-Brazylijskiego im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Kurytybie (Brazylia). Pełny zakres zaangażowania Ministerstwa Spraw Zagranicznych w finansowanie infrastrukturalnych projektów w obszarze edukacji i wyłonionych do realizacji w konkursie „Infrastruktura Polonijna 2024” prezentuje załącznik nr 1 do odpowiedzi.
Natomiast ambasady RP i konsulaty generalne RP ze środków Departamentu Współpracy z Polonią i Polakami za granicą Ministerstwa Spraw Zagranicznych w ramach funduszu „Szkolnictwo polskie za granicą” realizują przedsięwzięcia polonijne polegające na wsparciu finansowym organizacji nauczania języka polskiego i w języku polskim oraz innych zadań służących rozwojowi oświaty polonijnej, np. konferencji oświatowych, warsztatów edukacyjnych dla nauczycieli, a także zajęć dodatkowych, imprez i konkursów dla dzieci i młodzieży (olimpiady, dyktanda, zawody sportowe, uroczystości rozpoczęcia i zakończenia roku szkolnego, wycieczki edukacyjne). Na wydatki placówek z funduszu „Szkolnictwo polskie za granicą” w planie finansowym DWPPG MSZ na 2023 r. została ujęta kwota 7 180 000,00 zł. Zrealizowano około 900. przedsięwzięć z tego funduszu na łączną kwotę 5 842 976,42 zł. Niewykorzystane środki zostały zgłoszone do blokady.
Wybrane przedsięwzięcia z 2023 r. w ramach funduszu „Szkolnictwo polskie za granicą”:
1. Ambasada RP w Dublinie, „Nauka w lot-to glotto - nauczanie języka polskiego poprzez naukę globalnego czytania”. Celem przedsięwzięcia było prowadzenie nauki czytania języka polskiego metodą globalną. Glottodydaktyka to metoda przygotowująca dzieci do nauki czytania i pisania. Kwota: 1 500,00 euro.
2. Konsulat Generalny RP w Kolonii, „Konferencja "Język - Kultura - Tożsamość". Konferencja stawiała sobie za zadanie udzielenie odpowiedzi na rosnące znaczenie rozważań na temat języka i tożsamości w dzisiejszym świecie. Podczas konferencji omówiono rolę języka polskiego nie tylko jako narzędzia komunikacji, lecz również jego odzwierciedlenia w naszej kulturze, wartościach i tożsamości oraz jego wpływowi na kształtowanie myśli. Kwota: 13 657,35 euro.
3. Konsulat Generalny RP we Lwowie, „XIII Konkurs Wiedzy o Kulturze i Języku Polskim " Znasz-li ten kraj?". Konkurs był autorskim przedsięwzięciem placówki dla uczniów szkół sobotnio – niedzielnych w Lwowskim Okręgu Konsularnym, który miał zmobilizować ich do całorocznej pracy, przynosić efekty w postaci pogłębienia wiedzy o Polsce oraz wydatnie wpłynąć na podniesienie znajomości języka polskiego. W ofercie merytorycznej konkursu przewidziano specjalne zajęcia z ekspertami z Polski dla nauczycieli i pedagogów towarzyszącym dzieciom, którzy w formie warsztatów i wykładów podzielili się wiedzą i zapoznali ich z najnowszymi metodami nauczania. Kwota: 10 081,54 euro.
Na wydatki placówek z funduszu „Szkolnictwo polskie za granicą” w planie finansowym Departamentu Współpracy z Polonią i Polakami za Granicą Ministerstwa Spraw Zagranicznych na 2024 r. została ujęta kwota 7 180 000,00 zł. Według stanu na 12.06.2024 r. zostało zaplanowanych około 600. przedsięwzięć z tego funduszu.
Wybrane przedsięwzięcia z 2024 r. w ramach funduszu „Szkolnictwo polskie za granicą”:
1. Ambasada RP w Londynie, „Polish After-School Clubs 2024”. Przedsięwzięcie ma za zadanie upowszechnić i wesprzeć organizację zajęć pozalekcyjnych dla polskich uczniów szkół w szkołach brytyjskich – zajęć, podczas których polscy uczniowie będą poznawali język polski z elementami kultury, historii, polskich tradycji i obyczajów, co jest szczególnie ważne w sytuacji, gdy mniej niż 10% polskich dzieci uczęszcza do polskich szkół sobotnich. Kwota: 20 000,00 funtów brytyjskich.
2. Konsulat Generalny RP w Chicago, „Wycieczka edukacyjna do Muzeum Polskiego w Ameryce”. Przedsięwzięcie polega na organizacji wycieczki uczniów Polskiej Szkoły im. Czesława Miłosza w Schaumburg do Muzeum Polskiego w Ameryce z okazji przypadającego tradycyjnie w pierwszy poniedziałek marca dnia upamiętniającego generała Kazimierza Pułaskiego – bohatera Polski i Stanów Zjednoczonych. Kwota: 1 000,00 dolarów amerykańskich.
3. Ambasada RP w Nur Sułtanie, „Zakończenie roku szkolnego w Gimnazjum nr 5 w Astanie”. W ramach przedsięwzięcia zaplanowane jest uroczyste zakończenie roku szkolnego w Gimnazjum lingwistycznym nr 5 w Astanie. Apel podsumowujący rok szkolny 2023/2024, podczas którego zostaną wręczone dyplomy uczniom Polonijnej Szkoły Niedzielnej oraz dorosłym uczestnikom kursów j. polskiego i wiedzy o Polsce jak również odbędzie się wręczenie nagród dla najbardziej aktywnych uczniów i przedstawicieli stowarzyszenia w Gimnazjum Lingwistycznym nr 5 w Astabue. Kwota: 568,45 euro.
Odnosząc się do kwestii wsparcia nauczania języka polskiego i wiedzy o Polsce wśród dzieci pracowników migrujących należy wskazać ilościowy i jakościowy rozwój w ostatnich latach szkolnictwa polskiego przede wszystkim w Wielkiej Brytanii, Irlandii (ponad 70 ośrodków nauczania języka polskiego w dublińskim okręgu konsularnym) oraz Islandii (4 ośrodki nauczania języka polskiego, kiedy jeszcze kilka lat temu była jedna placówka). Jest oczywiste, że pożądany jest dalszy rozwój w tym obszarze (dotyczy to zwłaszcza Niemiec). Należy także wspomnieć o relatywnie nowych formach zorganizowania polonijnego i funkcjonowaniu w wybranych środowiskach polonijnych w państwach Europy Zachodniej oświatowych rad sektorowych (działających w ramach Polonijnych Rad Konsultacyjnych). Dotyczy to przede wszystkim Wielkiej Brytanii, Francji, Szwecji i Królestwa Niderlandów.
Jeśli chodzi o plany zintensyfikowania nauczania języka polskiego w systemach szkół publicznych innych państw oraz rozszerzenia współpracy z innymi krajami w celu promowania nauczania języka polskiego i wiedzy o Polsce, Ministerstwo Spraw Zagranicznych aktualnie prowadzi analizę i zamierza wypracować nowe podejście programowe (nie wykluczając wypracowanie i wdrożenie stosownej strategii w zakresie promocji i upowszechnienia nauczania języka polskiego poza granicami kraju). Ponadto Ministerstwo Spraw Zagranicznych koordynuje zawieranie z poszczególnymi państwami umów wielodziedzinowych w zakresie współpracy kulturalnej i naukowej. Umowy te zawsze zawierają postanowienia dot. współpracy w dziedzinie szkolnictwa wyższego (bądź szkolnictwa podstawowego), która może obejmować promowanie lub wspieranie nauczania języka polskiego. Baza traktatowa w tym zakresie podlega regularnym przeglądom, a w przypadku stwierdzenia konieczności aktualizacji umów, podejmowane są w tej sprawie odpowiednie działania. Ministerstwo reaguje również na sygnały przekazywane bezpośrednio przez władze innych państw lub przez placówki zagraniczne dot. chęci zawarcia umów międzyrządowych w obszarze współpracy naukowej, a zwłaszcza nauczania języka polskiego.
Co do głównych trudności lub przeszkód napotykanych w realizacji programów nauczania języka polskiego i wiedzy o Polsce wśród Polonii i Polaków za granicą oraz dzieci pracowników migrujących, Ministerstwo Spraw Zagranicznych pragnie wskazać, że właściwym kompetencyjnie do udzielenia informacji w tym zakresie jest resort edukacji.
Kwestie wprowadzenia dodatkowych zachęt dla szkół społecznych w krajach migracji poakcesyjnej w celu promowania nauki języka polskiego oraz promowania polskiej kultury i historii wśród Polonii i Polaków za granicą to zagadnienie horyzontalne. Zadania w tych obszarach realizowane są przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych poprzez szeroko pojętą promocję edukacyjną i kulturalną w świecie z wykorzystaniem funduszy polonijnych bądź dyplomacji publicznej i kulturalnej placówek. Stałym zadaniem jest przyczynianie się (za pośrednictwem placówek i poprzez bezpośrednią współpracę konsulów w placówkami szkolnymi) do zwiększania faktycznej jakości edukacji polonijnej oraz upowszechniania polonijnych legitymacji ucznia i nauczyciela przede wszystkim w krajach poakcesyjnej migracji. Dlatego do dodatkowych zachęt dla szkół społecznych w krajach migracji poakcesyjnej należy zaliczyć zintensyfikowanie współpracy z oraz faktycznego wsparcia dla polskich organizacji społeczno-kulturalnych (na przykład z Polską Macierzą Szkolną, Polskimi Szkołami Sobotnimi czy z Polską Misją Katolicką). Jako dodatkową zachętę należy traktować także włączenie poświadczeń posiadanych przez daną szkołę społeczną polonijnych legitymacji ucznia i nauczyciela jako jednego z kryteriów w procesie wnioskowania o dotację celową (edukacyjną) w ramach konkursów dotacyjnych i realizacji zadania Pomoc Poloniii Polakom za granicą. Natomiast placówki zagraniczne dodatkowo realizują liczne przedsięwzięcia i projekty, które mają na celu wspieranie promocji polskiej kultury i popularyzację historii, do udziału w których zapraszani są – oprócz odbiorców zagranicznych, którzy są głównymi adresatami tych działań – również przedstawiciele Polonii (w tym bardzo często dzieci i młodzież oraz kadra pedagogiczna szkól społecznych). Na szczególne wyróżnienie zasługują tutaj projekty finansowane ze środków na działania dyplomacji publicznej i kulturalnej oraz/lub ze środków na współpracę z Polonią i Polakami za granicą, organizowane pod wspólną nazwą Dni Dziedzictwa Polskiego przez polskie placówki zagraniczne. Jest to święto polskiej kultury, które w kilku krajach stało się wydarzeniem cyklicznym, ukazujące obecność (w tym również historyczną) i zaangażowanie Polaków bądź lokalnych środowisk polskich w życie społeczne i gospodarcze danego kraju. Chociaż Dni Dziedzictwa Polskiego są adresowane do obywateli państw przyjmujących, jest to wydarzenie, w którym chętnie uczestniczą Polacy pracująci mieszkający za granicą (ekspaci i Polonia). Dni Dziedzictwa Polskiego w takich miastach, jak Singapur, Houston, Ottawa, Bruksela czy Londyn cieszą się rosnącą popularnością. Podczas Dni Dziedzictwa Polskiego placówki organizują np. pokazy filmowe, koncerty plenerowe, spotkania z autorami książek, wystawy, warsztaty kuchni polskiej czy warsztaty dla dzieci. W tym zakresie na odnotowanie zasługuje doprowadzenie w br. (staraniem polskiej dyplomacji i środowisk polskich w Kanadzie) do ustanowienia przez Parlament Kanady Miesiąca Polskiego Dziedzictwa, który umożliwia osobom polskiego pochodzenia, jak również wszystkim Kanadyjczykom, odkrywanie dziedzictwa kulturowego Polski a poprzez m.in. programy edukacyjne i historyczne istotne dla polskiej społeczności w Kanadzie umożliwia upowszechnianie także polskiej historii, tradycji i osiągnięć. W działaniach skierowanych do Polaków za granicą placówki zagraniczne wykorzystują ponadto wydawnictwa, wystawy, spoty i materiały graficzne, udostępnione bądź zalecane przez Departament Współpracy z Polonią i Polakami za Granicą oraz Departament Dyplomacji Publicznej i Kulturalnej Ministerstwa Spraw Zagranicznych, służące m.in. do popularyzacji polskiej kultury i historii. W planach ich produkcji uwzględniamy najważniejsze rocznice wydarzeń historycznych oraz ważne postaci, zazwyczaj ustanowione Patronami Roku przez Sejm i Senat. Realizujemy również projekty przekrojowe, wśród których wyróżnić należy przedsięwzięcie „Outstanding Polish Women”, który prezentuje wybitne Polki i ich wkład w rozwój cywilizacyjny, naukowy i kulturowy Polski, Europy i świata.
Jeśli chodzi o oczekiwane rezultaty podejmowanych działań w obszarze wsparcia nauczania języka polskiego i wiedzy o Polsce wśród Polonii i Polaków za granicą oraz dzieci pracowników migrujących Ministerstwo Spraw Zagranicznych pragnie wskazać, że najważniejszym i jedynym rezultatem powinno być i jest zwiększanie oferty i dostępności polskiego szkolnictwa za granicą i najlepsza dbałość o zachowanie i umacnianie polskiej tożsamości narodowej w świecie.
Z wyrazami szacunku
z up. Władysław Teofil Bartoszewski
Sekretarz Stanu