Interpelacja w sprawie zabezpieczenia polskich archiwaliów i muzealiów znajdujących się w Londynie

Interpelacja w sprawie zabezpieczenia polskich archiwaliów i muzealiów znajdujących się w Londynie Interpelacja nr 2669 do ministra kultury i dziedzictwa narodowego w sprawie zabezpieczenia polskich archiwaliów i muzealiów znajdujących się w Londynie Zgłaszający: Jan Michał Dziedziczak Data wpływu: 25-04-2024 Szanowny Panie Ministrze, w wyniku tragicznych losów Polski w czasie II wojny światowej za granicą, we Francji, a potem w Wielkiej Brytanii, znaleźli się prezydent RP, rząd RP i inne organa niepodległego państwa polskiego, ale też wojsko i kilkaset tysięcy rodaków. Wielu z nich nie było dane wrócić do powojennej Polski rządzonej przez komunistów. Za granicą do 1990 r. funkcjonował zarówno polski rząd, jak i wiele instytucji służących gromadzeniu i zabezpieczeniu często bezcennych dokumentów archiwalnych i muzealiów. Aby uchronić tę spuściznę przed zagrabieniem przez komunistów, powołano przede wszystkim w 1945 r. Instytut Historyczny im. gen. Władysława Sikorskiego (obecnie Instytut Polski i Muzeum im. gen. Władysława Sikorskiego w Londynie). W 1947 r. stworzono także Studium Polski Podziemnej gromadzące informacje o Polskim Państwie Podziemnym, które włączono do instytutu w 1988 r. W obu instytucjach znajdują się bezcenne zbiory, do których należą m.in.: biało-czerwona flaga zatknięta na ruinach Monte Cassino po zdobyciu klasztoru w maju 1944 r., kolekcja gen. W. Sikorskiego, w tym biurko i mundur gen. W. Sikorskiego, oryginał układu Sikorski-Majski z 1941 r., oryginalna mapa z ORP „Orzeł“, która posłużyła do ucieczki okrętu z Tallinna w 1939 r., zbiór sztandarów jednostek Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, teczki personalne ok. 40 tys. oficerów i żołnierzy Armii Krajowej. Mimo że Instytut Polski i Muzeum im. gen. W. Sikorskiego w Londynie i Studium Polski Podziemnej po 1990 r., wobec odzyskania niezależności od ZSRR przez Polskę, de facto straciły rację bytu w dotychczasowej formule, ich zbiory wciąż pozostają za granicą. W dodatku tylko niewielka część zbiorów została zdigitalizowana i jest udostępniana nieodpłatnie. Wręcz przeciwnie, dostęp do zbiorów archiwalnych jest limitowany, ich wykorzystanie wiąże się z opłatami (np. 24 GBP za 15-letnią licencję na 1 zdjęcie), a i stan zabezpieczenia budzi poważne zastrzeżenia. Zarówno instytut, jak i studium znajdują się w budynkach nieprzeznaczonych do przechowywania dokumentów archiwalnych, w szczególności pod kątem zabezpieczenia przed kradzieżą czy pożarem, a w budynku studium, znajdującym się w dzielnicy Ealing, gołym okiem widoczne są spękania stropu budynku. Pod kątem kadrowym instytucje działają głównie w oparciu o wolontariuszy bez odpowiedniego przygotowania do opieki nad archiwaliami i muzealiami. Dostępność muzeum jest również bardzo ograniczona – otwarte dla zwiedzających jest przez 2 godziny dziennie i w 1 sobotę w miesiącu przez 5,5 godziny. Obecny stan inwentaryzacji, zabezpieczenia i udostępnienia zbiorów, a także wykorzystania nieruchomości budzą niepokój. Wydaje się, że istnienie wskazanych instytucji w obecnej formule rodzi ryzyko utraty kolekcji, stanowi barierę do podstawowych badań historii Polski w XX wieku – i jest sprzeczne z polską racją stanu. Ponadto ze względu na lokalizację siedziby instytutu powinna ona służyć promocji Polski i polskiej historii, w atrakcyjny sposób prezentując ją obcokrajowcom. Niepokojącą ocenę stanu zabezpieczenia kolekcji potwierdzają osoby związane ze Studium Polski Podziemnej. W datowanym na 25 września 2023 r. liście otwartym ( https://biuletyn-ak.pl/apel-o-pomoc-dla-studium-polski-podziemnej-w-londynie/ ) zwracają się oni z prośbą o „wsparcie i ratunek dla Studium Polski Podziemnej“ w związku z zagrożeniem dla bezpieczeństwa zbiorów oraz niemożnością unormowania relacji z Instytutem Polskim i Muzeum im. gen. W. Sikorskiego w Londynie. W związku z powyższym zwracam się do Pana Ministra z następującymi pytaniami: Czy zdaniem ministra kultury i dziedzictwa narodowego archiwalia i muzealia zgromadzone w Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. W. Sikorskiego w Londynie i Studium Polski Podziemnej w Londynie są odpowiednio zinwentaryzowane oraz zabezpieczone, przechowywane i chronione przed ewentualną kradzieżą czy zniszczeniem? Z jakiego powodu, mimo upływu przeszło 30 lat od 1990 r. i zakończenia funkcjonowania rządu RP na uchodźstwie i końca bytu PRL, dokumenty niepodległego państwa polskiego, w tym wytworzone przez organa państwa polskiego, stanowiące narodowy zasób archiwalny, znajdują się w prywatnych instytucjach w Londynie, a nie w archiwach państwowych? Jaki jest status prawny Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. W. Sikorskiego w Londynie oraz zbiorów w nim się znajdujących? Czy i jakie działania zamierza podjąć minister kultury i dziedzictwa narodowego, aby dokumenty zgromadzone w Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. W. Sikorskiego w Londynie i Studium Polski Podziemnej w Londynie znalazły się w archiwach państwowych na terenie Polski? Czy i jakie działania zamierza podjąć minister kultury i dziedzictwa narodowego, aby dokumenty zgromadzone w Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. W. Sikorskiego w Londynie i Studium Polski Podziemnej w Londynie zostały w odpowiedni sposób zabezpieczone i udostępnione nieodpłatnie każdemu zainteresowanemu? Czy i jakie działania zamierza podjąć minister kultury i dziedzictwa narodowego, aby nieruchomości zakupione po II wojnie światowej dzięki ofiarności społeczeństwa polskiego na uchodźstwie, w tym w szczególności siedziba Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. W. Sikorskiego w Londynie, znajdująca się przy reprezentacyjnej ul. Kensington – służyły polskim interesom? Czy i jakie działania podjął minister kultury i dziedzictwa narodowego w reakcji na list otwarty Studium Polski Podziemnej z 25 września 2023 r., w którym „członkowie, wolontariusze i przyjaciele SPP w Londynie“ zwracają się z prośbą o „wsparcie i ratunek dla Studium Polski Podziemnej“? Jeżeli minister kultury i dziedzictwa narodowego nie podjął dotychczas w tej sprawie żadnych działań, to jakie konkretne działania i w jakim czasie podejmie? Czy Instytut Polski i Muzeum im. gen. W. Sikorskiego w Londynie i Studium Polski Podziemnej w Londynie od 2010 r. korzystały ze środków będących w dyspozycji ministra kultury i dziedzictwa narodowego i instytucji mu podległych lub przez niego nadzorowanych, a jeśli tak, to w jakiej wysokości w poszczególnych latach? Jakie konkretnie były źródła przekazywanych środków (jakie programy) i jakie są efekty zrealizowanych zadań? Czy wszystkie efekty w postaci zdigitalizowanych zbiorów są nieodpłatnie i powszechnie dostępne oraz zabezpieczone w formie na nośnikach danych należących do instytucji rządowych?