Interpelacja w sprawie zinstytucjonalizowanych działań w zakresie wsparcia młodzieży z ADHD

Interpelacja w sprawie zinstytucjonalizowanych działań w zakresie wsparcia młodzieży z ADHD Interpelacja nr 2496 do ministra edukacji, ministra zdrowia w sprawie zinstytucjonalizowanych działań w zakresie wsparcia młodzieży z ADHD Zgłaszający: Aleksander Miszalski Data wpływu: 04-04-2024 Szanowna Pani Minister Zdrowia, Szanowna Pani Minister Edukacji, do mojego biura poselskiego zwrócili się przedstawiciele inicjatywy rodziców dzieci z nadpobudliwością psychoruchową z deficytem uwagi (ADHD) - "Walczymy o zmiany". Zwracają oni uwagę na pilny problem społeczny, który wymaga natychmiastowego działania ze strony instytucji publicznych. Brak pomocy grupie dzieci i młodzieży z ADHD wiąże się ze zwiększonym ryzykiem zaburzeń lękowych, depresyjnych, wypadków, nałogów czy nawet prób samobójczych. Ponadto potęguje on nierówności pomiędzy rówieśnikami i niweluje szanse osób z ADHD na pogłębianie swoich zainteresowań, zdobycie upragnionych umiejętności i, w konsekwencji, realizację swoich ambicji życiowych. Jednocześnie liczne organizacje pozarządowe zwracają uwagę, że fakt istnienia zaburzeń związanych z ADHD jest wciąż wypierany, w szczególności w placówkach oświatowych. Niedawno powołano do działania Parlamentarny Zespół do spraw ADHD. Poseł Koalicji Obywatelskiej Marcin Józefaciuk, będący przewodniczącym tego zespołu, zapowiedział wspieranie oddolnych inicjatyw społecznych oraz popularyzowanie wiedzy na temat potrzeb, funkcjonowania i potencjału osób z ADHD w różnych środowiskach. Przedstawiany problem jest jednak na tyle poważny, że wymaga on podjęcia działań na szczeblu ministerialnym. W związku z powyższym, na podstawie art. 192 ust. 1 Regulaminu Sejmu RP oraz art. 14 ust. 1 pkt 7 ustawy o wykonywaniu mandatu posła i senatora, proszę o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania: W jaki sposób są realizowane leczenie i opieka nad osobami z ADHD w systemie ochrony zdrowia? Czy nauczyciele oraz pracownicy placówek oświatowych, w szczególności szkolni psychologowie, odbywają szkolenia dotyczące rozpoznawania i rozumienia ww. problemu oraz wspierania osób z ADHD? Jeżeli tak, to jak często przeprowadzane są takie szkolenia i czy dotyczą one wszystkich placówek oświatowych? Jeżeli nie, czy planowane jest wprowadzenie tego rodzaju szkoleń? Czy Ministerstwo Zdrowia w porozumieniu z Ministerstwem Edukacji Narodowej planuje podjęcie kampanii informacyjnej uświadamiającej specyfikę tego rodzaju zaburzeń i prezentującej możliwości w zakresie uzyskania wsparcia w tym zakresie? Czy Państwa ministerstwa przewidują nawiązanie współpracy pomiędzy samorządami a Ministerstwem Zdrowia oraz Ministerstwem Edukacji Narodowej w zakresie przeprowadzania szkoleń i kampanii informacyjnych oraz udzielania wsparcia osobom z ADHD? Czy Ministerstwo Edukacji Narodowej przewiduje wprowadzenie szczególnych wytycznych dotyczących sposobu postępowania względem młodzieży z ADHD, w szczególności w zakresie zindywidualizowanych sposobów nauczania i oceniania oraz rekomendowania specjalistycznego wsparcia? Z wyrazami szacunku Aleksander Miszalski

Odpowiedź na interpelację w sprawie zinstytucjonalizowanych działań w zakresie wsparcia młodzieży z ADHD Odpowiedź na interpelację nr 2496 w sprawie zinstytucjonalizowanych działań w zakresie wsparcia młodzieży z ADHD Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Izabela Ziętka Warszawa, 29-04-2024 Szanowny Panie Pośle, w Ministerstwie Edukacji Narodowej (MEN) trwają prace nad stworzeniem systemowych rozwiązań na rzecz podnoszenia jakości wsparcia dla wszystkich dzieci i uczniów, w tym dzieci z zespołem ADHD, udzielanego we współpracy różnych sektorów/resortów. Główne obszary prac dotyczą: stworzenia i wdrożenia zintegrowanego międzyresortowego systemu wsparcia dzieci, uczniów i rodzin, w tym wczesnego wspomagania rozwoju dzieci i wsparcia rodziny, który zakłada: zmianę sposobu oceny potrzeb dzieci i uczniów oraz udzielania na tej podstawie wsparcia oraz oceny jego jakości (ocena funkcjonalna), nowy sposób finansowania potrzeb edukacyjnych uczniów oparty na wynikach oceny funkcjonalnej, a nie orzeczeniach; bardziej trafne adresowanie środków, koordynację współpracy międzysektorowej na poziomie powiatu; umocowania w prawie nowej roli szkół i placówek specjalnych (specjalistyczne centra wspierające edukację włączającą), polegającej na współpracy z przedszkolami i szkołami ogólnodostępnymi; wdrożenia superwizji dla nauczycieli i specjalistów. Celem jest wdrożenie rozwiązań, które różnicują wsparcie na podstawie rzeczywistych, indywidualnych potrzeb dzieci i uczniów. Projektowany model oceny potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz ustalania na tej podstawie adekwatnych form wsparcia i finansowania tego wsparcia (określony pojęciem „oceny funkcjonalnej”), będzie oparty na modelu biopsychospołecznym. W ww. modelu funkcjonowanie dziecka/ucznia rozumiane jest jako wynik interakcji pomiędzy jego indywidualnymi cechami (stan zdrowia, możliwości psychofizyczne) a środowiskiem, w jakim dziecko uczy się i wychowuje. Tym samym w ocenie przyczyn trudności w rozwoju i uczeniu się dziecka oraz planowaniu działań, które te problemy rozwiążą, uwzględnia się zarówno jego stan zdrowia i możliwości, jak i zasoby i bariery oraz zasoby w środowisku, które wpływają na funkcjonowanie dziecka. Informacja o rozpoznaniu medycznym wg Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (ICD) czy niepełnosprawności danego dziecka jest w ocenie funkcjonalnej jedną, ale nie jedyną z danych, uwzględnianych w analizie służącej zrozumieniu problemu w funkcjonowaniu dziecka oraz ustaleniu sposobów rozwiązania tego problemu. Istotne jest tu także zebranie informacji na temat tego jak uczeń, w tym uczeń z danym rozpoznaniem medycznym lub stwierdzoną niepełnosprawnością, funkcjonuje w swoim środowisku szkolnym, a także jak to środowisko wpływa na jego funkcjonowanie (np. czy występują bariery utrudniające mu uczenie się takie jak niedostosowane materiały edukacyjne, niedostosowane metody pracy, problemy z komunikacją w grupie rówieśniczej itp.). Taka analiza pozwoli na adresowanie trafnych form wsparcia, które kierowane będzie do ucznia lub środowiska szkolnego lub rodzinnego. Chcąc uzyskać dane niezbędne do tej analizy i – w konsekwencji – wdrażania praktycznych rozwiązań na poziomie szkoły, które będą służyły dzieciom doświadczającym różnych trudności, przyjęto (zgodnie z rekomendacjami wynikającymi z prac zespołów roboczych i konsultacji społecznych), wykorzystanie Międzynarodowej Klasyfikacji Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF), będącej komplementarną do Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (ICD) klasyfikacją Światowej Organizacji Zdrowia (WHO). WHO rekomenduje wykorzystanie ICF wraz z ICD do lepszego rozumienia uwarunkowań funkcjonowania człowieka i poprawy warunków w których ta osoba na co dzień żyje [1] . Podobnie jak w przypadku innych zaburzeń neurorozwojowych, wpływ ADHD na funkcjonowanie ucznia jest zróżnicowany ze względu na wpływ środowiska oraz czynników osobowych. Przy planowaniu wsparcia dla konkretnego ucznia z ADHD trzeba tym samym uwzględniać jego indywidualną sytuację i poziom funkcjonowania, w tym zarówno przejawiane przez ucznia trudności, jak i posiadane zasoby (mocne strony), a także wpływ środowiska w którym na co dzień uczy się i wychowuje. Celem działań MEN jest przygotowywanie kadr i zasobów systemu oświaty w taki sposób, aby umożliwić efektywne, trafne tj. uwzględniające indywidualną sytuację dziecka, rozpoznanie potrzeb oraz adresowanie wsparcia. Powyższe rozwiązania testowane były w szeregu pilotaży przeprowadzonych na zlecenie MEN. Zebrane w trakcie pilotaży rekomendacje obecnie są analizowane pod kątem przygotowania propozycji przepisów oraz kolejnych działań wspierających szkoły, które już obecnie realizują zadania w zakresie kształcenia i udzielania wsparcia dzieciom i uczniów przejawiającym różne potrzeby rozwojowe i edukacyjne, w tym uwarunkowane ADHD. W ramach poprawy dostępu do pomocy psychologiczno-pedagogicznej dla dzieci i młodzieży od 1 września 2022 r. rozpoczęło się wdrażanie pierwszego etapu standaryzacji zatrudniania w przedszkolach i szkołach nauczycieli specjalistów. Standardy określają minimalny wymiar zatrudniania nauczycieli specjalistów w ogólnodostępnych i integracyjnych przedszkolach, szkołach oraz zespołach tych przedszkoli i szkół. Przepisy określiły również sposób wyliczania etatów, w zależności od liczby dzieci lub uczniów w przedszkolach i szkołach. Biorąc pod uwagę uwarunkowania wprowadzania nowych rozwiązań systemowych (w tym m. in. pozyskania odpowiednio przygotowanych kadr), wprowadzenie standardów zostało rozłożone na dwa etapy: I etap od 1 września 2022 r. i II etap od 1 września 2024 r. Od momentu wprowadzenia standardów, w roku szkolnym 2021/2022, liczba etatów nauczycieli specjalistów wzrosła o ponad 120%, z 21 tys. do 47 tys. Ponadto w tym czasie łączna liczba etatów nauczycieli specjalistów - psychologów, z 4,9 tys. etatów nauczycieli psychologów wzrosła do 11 tys. etatów według stanu na 10 kwietnia 2024 roku. W odniesieniu do kwestii szkoleń dla nauczycieli oraz pracowników placówek oświatowych, w szczególności psychologów szkolnych pracujących z dziećmi/uczniami m.in. z ADHD, informuję, że Ministerstwo Edukacji Narodowej, Instytut Badań Edukacyjnych, UNICEFF realizują we współpracy z uczelniami i organizacjami pozarządowymi projekt pn. „Szkoła dostępna dla wszystkich" (Accesssible School for All). Głównym celem projektu jest podniesienie kompetencji nauczycieli specjalistów (pedagogów, psychologów, pedagogów specjalnych, logopedów) w zakresie udzielania adekwatnego do potrzeb wsparcia dla wszystkich grup odbiorców (dzieci/uczniów, rodziców, nauczycieli). Projekt dostarcza narzędzi pomocnych w prowadzeniu zajęć z uczniami w sposób zapewniający poczucie akceptacji i włączania wszystkich dzieci i uczniów. We współpracy ze środowiskiem akademickim oraz organizacjami pozarządowymi zostały przeprowadzone szkolenia, które wpisują się w obecne wyzwania, przed którymi stoją nauczyciele specjaliści oraz są odpowiedzą na pytania: jak wspierać rozwój przedszkola/szkoły jako organizacji, która staje się coraz bardziej dostępna, bezpieczna i przyjazna wszystkim dzieciom/uczniom, rodzicom i nauczycielom oraz daje możliwości wszechstronnego rozwoju wszystkim osobom uczącym się? jak realizować działania edukacyjno-specjalistyczne służące wzmacnianiu zdrowia psychicznego dzieci i uczniów? jak prowadzić skuteczne działania, których celem jest włączenie grupy dzieci i uczniów będących uchodźcami z Ukrainy do zespołu/klasy/środowiska lokalnego? Jak prowadzić proces kształcenia uczniów z doświadczeniem migracji? w jaki sposób wykorzystać metody diagnostyczne oraz dostępne narzędzia diagnostyczne w procesie oceny funkcjonalnej? w jaki sposób organizować środowisko sprzyjające uczestnictwu uczniów w procesie nauczania-uczenia się? Do udziału w projekcie zaproszonych zostało ponad 500 placówek edukacyjnych (szkół, przedszkoli, poradni psychologiczno-pedagogicznych, placówek doskonalenia nauczycieli) oraz 1120 zatrudnionych w nich nauczycieli specjalistów, którzy dzięki udziałowi w projekcie zostaną przygotowani do pełnienia funkcji doradcy ds. dostępności uczenia i obejmą wsparciem ponad 11 tysięcy nauczycieli i 30 tys. dzieci. Projekt ma również komponent badawczy i ewaluacyjny, a wyniki otrzymane w rezultacie tych działań zostaną wykorzystane do stworzenia banku praktyk sprawdzonych empirycznie, które zostaną udostępnione wszystkim nauczycielom-specjalistom. Projekt realizowany jest od maja 2023 r. do września 2025 r. Ponadto MEN zleciło Instytutowi Badań Edukacyjnych (IBE) realizację projektu pn. „Wspieranie dostępności edukacji dla dzieci i młodzieży”. Projekt realizowany jest w ramach programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego (FERS). Głównym celem projektu jest wypracowanie i zwalidowanie rozwiązań metodycznych i organizacyjnych wspierających dostępność edukacji dla dzieci i młodzieży, a także rozwijanie kompetencji kadr systemu oświaty w obszarze pracy z dziećmi/uczniami z uwzględnieniem zróżnicowania ich potrzeb edukacyjnych i rozwojowych. W ramach projektu opracowane zostaną m. in. materiały metodyczne dotyczące projektowania uniwersalnego w edukacji, ze szczególnym uwzględnieniem działań ukierunkowanych na podtrzymywanie uważności i motywacji uczniów. Z realizowanych i planowanych do realizacji w projekcie działań skorzystają również dzieci/uczniowie, u których potrzeby rozwojowe i edukacyjne wynikają ze stwierdzonego zespołu ADHD. Działania w zakresie wspierania kadry przedszkoli i szkół w zakresie realizacji dzieci i młodzieży ze zróżnicowanymi potrzebami edukacyjnymi, w tym dzieci z ADHD, prowadzone są również w Ośrodku Rozwoju Edukacji (ORE), który jest centralną placówką doskonalenia nauczycieli. Na stronie ORE dostępna jest publikacja pt. „Dziecko z ADHD w szkole i przedszkolu” z cyklu „One są wśród nas”. W roku szkolnym 2024/2025 w ofercie ORE znajdą się następujące formy doskonalenia skierowane do kadr systemu oświaty z zakresu: wdrażanie zaleceń postdiagnostycznych i organizowania wsparcia dla uczniów z ADHD w rzeczywistości szkolnej, wzmocnienia kompetencji kadr systemu oświaty w zakresie metod pracy z grupą zróżnicowaną, z uwzględnieniem uczniów z ADHD, podniesienie umiejętności kadr młodzieżowych ośrodków wychowawczych (MOW) i młodzieżowych ośrodków socjoterapii (MOS) w zakresie pracy z wychowankiem niedostosowanym społecznie/zagrożonym niedostosowaniem społecznym posiadającym diagnozę ADHD, organizacja spotkania dla dyrektorów placówek doskonalenia nauczycieli (PDN) i nauczycieli konsultantów ds. kadry kierowniczej oświaty w obszarze zapewnienia kształcenia, wychowania i opieki uczniów z rozpoznaniem ADHD, opracowanie publikacji pt. „Rola biblioterapii w pracy z dzieckiem z ADHD - wskazówki metodyczne”, skierowanej do nauczycieli, ze szczególnym uwzględnieniem wychowania przedszkolnego, edukacji wczesnoszkolnej i nauczycieli bibliotekarzy. Nauczyciele są przygotowywani do pracy z uczniami z różnymi potrzebami w ramach standardu kształcenia przygotowującego do zawodu nauczyciela, a następnie są zobowiązani do doskonalenia zawodowego zgodnie z potrzebami szkoły. Jeśli pracują z dziećmi/uczniami z ADHD, to powinni w tym zakresie rozwijać swoje kompetencje. Wsparcie w zakresie doboru odpowiednich metod pracy i form wsparcia dziecka mogą uzyskać również ze strony poradni psychologiczno-pedagogicznej. Nauczyciel w ramach 40-godzinnego tygodnia pracy zobowiązany jest do wykonywania, między innymi. czynności związanych z samokształceniem i doskonaleniem zawodowym [2] . Możliwość korzystania z dofinansowania doskonalenia zawodowego nauczycieli, zagwarantowane jest w przepisach oświatowych [3] . Organy prowadzące mogą, w ramach środków na doskonalenie zawodowe nauczycieli, odpowiednio ukierunkować wykorzystanie środków na doskonalenie zawodowe nauczycieli, zgodnie z potrzebami danego przedszkola, szkoły i placówki, w tym np. finansować udział nauczycieli w studiach podyplomowych nadających kwalifikacje do zajmowania stanowiska nauczyciela specjalisty, w szczególności nauczyciela psychologa lub pedagoga specjalnego. Resort edukacji przygotował również po swojej stronie działania wspierające przygotowanie kadr systemu oświaty do edukacji włączającej. W 2022 r. sfinansowano z budżetu ministra bezpłatne dla uczestników studia podyplomowe na czterech kierunkach: praca w klasach zróżnicowanych pod względem potrzeb uczniów (studia doskonalące), doradca rodziny (studia doskonalące), wspomaganie komunikacji językowej uczniów (studia doskonalące), wczesne wspomaganie rozwoju dziecka i wsparcie rodziny (studia kwalifikacyjne). W 2023 r. uruchomiona została kolejna edycja studiów podyplomowych na ww. kierunkach oraz na dwóch nowych : studiów kwalifikacyjnych dla pedagogów specjalnych studiów kwalifikacyjnych dla psychologów szkolnych. W odniesieniu do kwestii współpracy resoru edukacji i ochrony zdrowia, należy wskazać, że zgodnie z obowiązującymi przepisami, przedszkola, szkoły i placówki zobowiązane są do współpracy z sektorem zdrowia w ramach zapewniania pomocy psychologiczno-pedagogicznej uczniom oraz organizacji kształcenia specjalnego. Odpowiednie regulacje dotyczą też pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych oraz realizacji wczesnego wspomagania rozwoju dziecka. MEN, we współpracy z Ministerstwem Zdrowia (MZ) oraz samorządami, podjęło działania dotyczące zmiany w przepisach określających kwalifikacje nauczycieli do zajmowania stanowiska nauczyciela w przedszkolach specjalnych, oddziałach przedszkolnych w szkołach podstawowych specjalnych i szkołach specjalnych, zorganizowanych w podmiotach leczniczych. Zmiany, które zostały wdrożone w 2023 roku, stanowiły odpowiedź na postulaty pracowników kuratoriów oświaty, dyrektorów tych szkół i przedszkoli, organów prowadzących te przedszkola i szkoły oraz osób kierujących podmiotami leczniczymi, wskazujące na trudności w pozyskaniu nauczycieli posiadających przygotowanie w zakresie pedagogiki leczniczej lub terapeutycznej. Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 15 grudnia 2021 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień, z dniem 1 stycznia 2022 r. wprowadzono przepisy zobowiązujące do zapewnienia przez podmiot leczniczy udzielający świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień dzieci i młodzieży na II poziomie referencyjnym realizacji obowiązku szkolnego w miejscu udzielania świadczeń w ramach oddziału dziennego. W 2020 r. dwa ministerstwa – MZ i MEN – wspólnie przygotowały wzór porozumienia o współpracy pomiędzy szkołami a placówkami udzielającymi świadczeń w ramach I poziomów referencyjnych psychiatrii dzieci i młodzieży. Kuratorzy oświaty zostali zobowiązani do upowszechnienia tej informacji wśród jednostek systemu oświaty oraz zachęcanie ich do podpisywania umów/porozumienia dotyczących współpracy z ośrodkami opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej dla dzieci i młodzieży. W 2023 r. MEiN (obecnie MEN), po spotkaniach ze specjalistami ochrony zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży współpracującymi z MEN i MZ, zleciło realizację zadania publicznego pn. „Wolontariat na rzecz wsparcia rówieśniczego w ochronie zdrowia psychicznego uczniów”. Zadanie polega na opracowaniu i wdrożeniu programu wsparcia rówieśniczego na rzecz ochrony zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży w szkołach ponadpodstawowych oraz placówkach oświatowych i ocena jego skuteczności. Wsparcie systemowe uczniów w sytuacjach trudnych i w kryzysie w szkole/placówce rozumiane jest jako efektywna współpraca dyrekcji szkoły, nauczycieli, specjalistów, uczniów - liderów wsparcia rówieśniczego, innych pracowników szkoły, pielęgniarki środowiska nauczania i wychowania z jednostkami ochrony zdrowia, w tym z ośrodkami środowiskowej opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej dla dzieci i młodzieży, z instytucjami pomocy społecznej oraz innymi podmiotami świadczącymi pomoc dla dzieci i młodzieży w środowisku lokalnym. Program ma charakter pilotażu i jest realizowany w latach 2023-2025, przez jeden rok w każdej szkole, która przystąpi do tego zadania. Obecnie Program będzie realizowany w 55 szkołach. Zadanie publiczne zakłada opracowanie koncepcji badań ewaluacyjnych, przedstawienie zakresu raportowania oraz opisania zasad współpracy szkół z jednostkami ochrony zdrowia i innymi podmiotami w środowisku lokalnym w zakresie utrzymania stałości efektów programu. W 2024 r. MEN rozpoczęło wspólnie ze Szkołą Główną Handlową realizację projektu w ramach programu Funduszy Europejskich dla Rozwoju Społecznego (FERS) [4] pn. „Przygotowanie kompleksowego wsparcia poradni psychologiczno-pedagogicznych”, w którym – wspólnie z poradniami oraz ich organami prowadzącymi – mają zostać wypracowane założenia zmian niezbędnych dla poprawy jakości świadczonego przez te instytucje wsparcia. Wypracowane zmiany będą później wdrażane w ramach projektów towarzyszących. W maju br. planowane jest rozpoczęcie działań w projekcie pn. „Przygotowanie systemu informatycznego wspierającego poradnictwo psychologiczno-pedagogiczne”, który będzie realizowany przez Centrum Informatyczne Edukacji w partnerstwie z MEN. Celem projektu jest stworzenie sytemu informatycznego, wspierającego funkcjonowania PPP. System będzie opracowywany we współpracy z wybranymi PPP. Planuje się, że będzie on obejmować m. in. dostęp do narzędzi diagnostycznych oraz funkcjonalności wspierające funkcjonowanie PPP, w tym kontakt z osobami będącymi klientami poradni. Wszystkie powyższe działania mają przełożyć się na jakościową zmianę sposobu świadczenia pomocy psychologiczno-pedagogicznej oraz zmniejszenie obciążeń biurokratycznych poradni psychologiczno-pedagogicznych. Z wyrazami szacunku Z upoważnienia Ministra Edukacji Izabela Ziętka Podsekretarz Stanu [1] Więcej można przeczytać w artykule: https://www.ibe.edu.pl/images/EDUKACJA/NUMERY/2021-01/PDF/6_Knopik.pdf [2] Art. 42 ust.2 pkt 3 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2023 r. poz.984, z późn. zm.). [3] Art. 70a ust. 3a ww. ustawy. [4] https://fersdlaporadni.sgh.waw.pl/