Odpowiedź Sekretarz stanu Marek Gzik
15.04.2024
Odpowiedź na interpelację w sprawie zapowiedzi wzmocnienia autonomii uczelni wyższych
Odpowiedź na interpelację nr 2228
w sprawie zapowiedzi wzmocnienia autonomii uczelni wyższych
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego Marek Gzik
Warszawa, 15-04-2024
Szanowny Panie Pośle,
poniżej przekazuję informacje nt. zapowiadanego zwiększenia finansowania, zwiększenia apolityczności uczelni i poprawy transparentności wydatkowania środków publicznych.
Kwestia wzmocnienia autonomii uczelni jest niewątpliwie kluczowym elementem swobody prowadzenia działalności naukowej. Nauka i kierunki badań prowadzonych przez pracowników naukowych nie powinny być uzależnione od dominujących w danym okresie poglądów politycznych. Wyłącznie bowiem zrównoważony rozwój dyscyplin naukowych, nurtów i doktryn zapewnia rzeczywisty, a nie tylko pozorny rozwój polskiej nauki.
Odpowiadając zatem na pytanie o sposób zabezpieczenia apolityczności szkół wyższych w kontekście obecnych wyzwań politycznych w systemie edukacji, uprzejmie informuję, że podjęte zostały działania mające na celu odejście od finansowania uznaniowego. Podział środków pomiędzy uczelnie odbywa się w oparciu o obiektywne kryteria, takie jak: algorytmy, ocena ekspertów, dane pochodzące ze sprawozdań. Przykładem takich działań może być zwiększenie wysokości subwencji przyznane w grudniu 2023 r. w celu wsparcia uczelni prowadzących domy studenckie – podziału kwoty 150 000,00 tys. zł dokonano w oparciu o proporcję liczby miejsc w domach studenckich wg stanu na 31 grudnia 2022 r. zaraportowanych przez poszczególne podmioty w sprawozdaniu S-11 Głównego Urzędu Statystycznego [1] .
Jednocześnie należy mieć na uwadze, że przyznawanie środków z budżetu państwa nierozerwalnie łączy się z dyscypliną finansów publicznych. Podkreślenia wymaga fakt, że zgodnie z art. 427 ust. 1 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. 2023 poz. 742 z późn. zm.) minister może żądać informacji i wyjaśnień od podmiotów, o których mowa w art. 426 ust. 1 ww. ustawy, a także dokonywać kontroli ich działalności w zakresie określonym w tym przepisie. Należy również podkreślić, że ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r . o finansach publicznych (Dz. U. 2023 poz. 1270 z późn. zm.) w art. 169 ust. 1 określa przesłanki zwrotu dotacji udzielnych z budżetu państwa, tj.: wykorzystanie niezgodnie z przeznaczeniem, pobranie nienależnie lub w nadmiernej wysokości, które zgodnie z art. 169 ust. 7 stosuje się również do subwencji. Przepisy prawa powszechnie obowiązujące przewidują zatem odpowiednie mechanizmy monitorowania i kontrolowania wydatkowania środków publicznych przez uczelnie oraz sankcje za ich niewłaściwe wykorzystanie.
Odnosząc się do pytania o środki podjęte w celu zwiększenia finansowania nauki oraz źródła dodatkowych środków na ten cel, należy wskazać, że zgodnie z ustawą budżetową na rok 2024 z dnia 18 stycznia 2024 r. (Dz. U. poz. 122) łączne nakłady na naukę i szkolnictwo wyższe, z uwzględnieniem budżetu środków europejskich oraz ujętych w budżetach innych ministrów środków na działalność badawczo-rozwojową, wyniosą 40 mld 969 mln zł. Kluczowe znaczenie mają środki krajowe zaplanowane w dziale 730 – Szkolnictwo wyższe i nauka, które w porównaniu z ustawą budżetową na rok 2023 wzrosły o 7 mld 19 mln zł, z poziomu 30 mld 947 mln zł do 37 mld 966 mln zł.
Odnosząc się do kwestii planów na zwiększenie autonomii uczelni w podejmowaniu decyzji akademickich, naukowych i administracyjnych, należy podkreślić, że szkoły wyższe działają jako samodzielne i niezależne jednostki organizacyjne (osoby prawne), a z punktu widzenia zasad ich organizacji i funkcjonowania mają charakter samorządny i korporacyjny. Wymaga zaznaczenia, iż ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce zawiera rozwiązania zgodne z konstytucyjną zasadą autonomii szkół wyższych w zakresie samodzielnego decydowania o rozwiązaniach przyjmowanych w różnych sferach jej działania. Zgodnie z art. 9 ust. 5 ww. ustawy organa władzy publicznej mogą podejmować rozstrzygnięcia dotyczące uczelni tylko w przypadkach przewidzianych w ustawach.
Obecne regulacje stwarzają członkom wspólnoty akademickiej możliwość udziału i wpływu na rozstrzygnięcia podejmowane w uczelniach w obszarze naukowym, dydaktycznym czy administracyjnym. Zgodnie z nadrzędną zasadą autonomii uczelni pracownicy uczelni, doktoranci i studenci, przez swoich przedstawicieli w poszczególnych gremiach, decydują o kształcie rozwiązań i organizacji uczelni.
Jednocześnie, mając na względzie, że część regulacji ustawy wymaga ponownej weryfikacji po prawie sześciu latach jej stosowania, Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego aktualnie zbiera postulaty i propozycje dotyczące nowelizacji ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce , które będą podlegały dalszym analizom. Ewentualne zmiany przepisów będą rozważane pod kątem zapewniania demokratycznego udziału organów uczelni w podejmowaniu decyzji związanych z funkcjonowaniem uczelni.
Odpowiadając na pytanie o przewidywane formy wsparcia dla młodych naukowców i badaczy, mające na celu zachęcenie ich do pracy w Polsce i rozwijania nauki na krajowym poziomie, należy wskazać, że jedną z zachęt kierowanych do młodych naukowców jest występująca w polskim systemie kształcenia doktorantów w szkołach doktorskich powszechność stypendiów doktoranckich. Stypendia te przysługują co do zasady wszystkim doktorantom nieposiadającym stopnia doktora przez okres nieprzekraczający czterech lat. Istotne znaczenie ma również adresowana do młodych naukowców i badaczy oferta Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej oraz Narodowego Centrum Nauki.
Ponadto, w ramach realizacji programu „Inicjatywa doskonałości – uczelnia badawcza“, najlepsze polskie uczelnie oferują młodym naukowcom i badaczom rozmaite formy wsparcia i możliwości rozwoju zawodowego.
W odniesieniu do planów Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w zakresie zachęcania do współpracy międzynarodowej i wymiany naukowej w celu wzmocnienia pozycji polskich uczelni na arenie międzynarodowej uprzejmie informuję, że Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego podejmuje szereg działań, aby zachęcić polskie środowisko akademickie do mobilności i nawiązywania współpracy z zagranicznymi partnerami. Umiędzynarodowienie jest nie tylko instrumentem służącym podnoszeniu jakości kształcenia w polskich uczelniach oraz budowaniu pozycji polskiego systemu szkolnictwa wyższego na międzynarodowym rynku edukacyjnym, ale również koniecznym warunkiem skutecznego dążenia do doskonałości w badaniach naukowych i zdecydowanego zwiększenia rozpoznawalności w świecie osiągnięć polskiej nauki.
Należy wskazać, że ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce stworzyła w obszarze kształcenia doktorantów i funkcjonowania szkół doktorskich silne zachęty i wytyczne służące podejmowaniu międzynarodowej współpracy i wzmacnianiu potencjału polskiej nauki. W pierwszej kolejności należy tu wymienić konkursowy charakter rekrutacji do szkół doktorskich przewidujący jednakowe – zarówno dla Polaków, jak i cudzoziemców – zasady ubiegania się o przyjęcie do szkoły doktorskiej. Wyłanianie najzdolniejszych i najlepiej rokujących kandydatów wywodzących się z międzynarodowych środowisk naukowych służy osiąganiu wysokiego poziomu kształcenia i jakości prowadzonych badań naukowych, a także nawiązywaniu międzynarodowych kontaktów i podejmowaniu takiej współpracy. Ponadto do przeprowadzenia w połowie okresu kształcenia doktoranta oceny śródokresowej powołuje się komisję, w skład której wchodzi co najmniej jedna osoba zatrudniona poza podmiotem prowadzącym szkołę doktorską, którą może być np. pracownik zagranicznej uczelni lub instytucji naukowej. Również ocenę jakości kształcenia w szkole doktorskiej przeprowadza się przy współudziale co najmniej jednego eksperta o znaczącym dorobku naukowym lub artystycznym zatrudnionego w zagranicznej uczelni lub instytucji naukowej, zaś jednym z ośmiu ustawowych kryteriów ewaluacji jest umiędzynarodowienie. Poziom umiędzynarodowienia będzie weryfikowany pod kątem:
a) stopnia umiędzynarodowienia kadry, w tym mobilności naukowej lub artystycznej i aktywności w środowisku międzynarodowym nauczycieli akademickich lub pracowników naukowych prowadzących kształcenie w szkole doktorskiej,
b) stopnia umiędzynarodowienia procesu kształcenia w szkole doktorskiej i działalności naukowej doktorantów, w szczególności prowadzonej na podstawie indywidualnych planów badawczych, w tym mobilności naukowej lub artystycznej doktorantów,
c) sposobu uwzględniania potrzeb doktorantów będących cudzoziemcami w procesie kształcenia w szkole doktorskiej,
d) sposobów zwiększania rozpoznawalności szkoły doktorskiej za granicą i ich skuteczności.
Ponadto Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego wspiera działania zmierzające do zwiększenia finansowania projektów w ramach międzynarodowych konsorcjów badawczych i współpracy m.in. przez przedsięwzięcie ministra „Granty na Granty – promocja jakości IV (Horyzont Europa)“ oraz program ministra „Projekty Międzynarodowe Współfinansowane“. Wymienione przedsięwzięcie oraz program ministra wspierają podmioty systemu szkolnictwa wyższego i nauki w prowadzeniu badań w ramach współpracy międzynarodowej od przygotowania wniosku projektowego do KE po zakończenie prowadzenia badań w ramach podpisanej umowy z podmiotem zagranicznym.
Przedmiotem przedsięwzięcia „Granty na Granty – promocja jakości IV“ jest wsparcie podmiotów systemu szkolnictwa wyższego i nauki w celu zwiększenia efektywności ubiegania się o granty finansowane ze środków pochodzących z budżetu Unii Europejskiej na realizację projektów w ramach Programu Ramowego Unii Europejskiej Horyzont Europa oraz Programu Badawczo-Szkoleniowego Euratom i zaangażowania pracowników tych podmiotów w opracowywanie wysokiej jakości wniosków o przyznanie tych grantów.
Wsparcie finansowe ma zachęcić badaczy i naukowców do składania wniosków na wezwania konkursowe Komisji Europejskiej oraz rozwijania doświadczenia w budowaniu międzynarodowych sieci badawczych i długofalowych współprac między Polską a innymi podmiotami zagranicznymi. Przedsięwzięcie zostało uruchomione również ze względu na brak dofinansowania przewidzianego z UE na przygotowanie wniosków projektowych na wezwanie konkursowe KE. Dofinansowanie pozwala pokryć wiele kosztów związanych z przygotowaniem wysokiej jakości wniosku projektowego, w tym m.in.: przeprowadzenie rozpoznania tematyki wniosku projektowego, przygotowanie, uzupełnienie lub poprawienie wniosku projektowego, uczestnictwo wnioskodawcy w konferencjach, spotkaniach brokerskich lub networkingowych związanych z opracowaniem wniosku projektowego, wydatki poniesione na podniesienie kompetencji językowych przez uczestnictwo w zagranicznych albo krajowych kursach językowych, wydatki poniesione na podniesienie kwalifikacji w zakresie sporządzania wniosków projektowych. Wnioskodawca może również starać się o jednorazowy dodatek do wynagrodzenia dla pracowników zaangażowanych w przygotowanie wniosku projektowego dla KE lub o refundację kosztów dla osób zatrudnionych na umowę zlecenie lub umowę o dzieło na 12 miesięcy przed złożeniem wniosku projektowego na wezwanie KE.
Przedmiotem programu „Projekty Międzynarodowe Współfinansowane“ jest wsparcie uczestnictwa podmiotów systemu szkolnictwa wyższego i nauki w projektach międzynarodowych obejmujących badania naukowe lub prace rozwojowe:
współfinansowanych ze środków pochodzących ze źródeł zagranicznych niepodlegających zwrotowi,
realizowanych we współpracy z partnerami zagranicznymi, w tym w projektach obejmujących badania realizowane na wielkich urządzeniach badawczych zlokalizowanych poza granicami kraju.
Wsparcie w ramach programu jest skierowane zarówno do podmiotów uczestniczących w programach badawczych Unii Europejskiej, jak i w innych międzynarodowych programach, inicjatywach lub przedsięwzięciach badawczych. Wnioskodawca może starać się o pokrycie aż 90% kosztów kwalifikowalnych ponoszonych przez wnioskodawcę na realizację projektu ze środków krajowych. Finansowanie w ramach przedmiotowego programu trwa nawet aż do 6 lat. Wynikiem współpracy polskich podmiotów w ramach międzynarodowych programów są patenty, wdrożenia, rozwiązanie problemu naukowego, technologicznego lub narzędzi informatycznych oraz publikacje, udział w konferencjach/seminariach, a więc i rozwijanie pozycji polskiej nauki na arenie międzynarodowej.
Warto również wspomnieć o programie „Inicjatywa doskonałości – uczelnia badawcza“ (IDUB), który ma na celu wyłonienie i wsparcie dziesięciu uczelni, które będą dążyć do osiągnięcia statusu uniwersytetu badawczego i będą w stanie skutecznie konkurować z najlepszymi ośrodkami akademickimi w Europie i na świecie.
Obecnie trwa I edycja programu IDUB, obejmująca lata 2020–2026. Laureatami I konkursu IDUB, przeprowadzonego przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego w 2019 r., są: Uniwersytet Warszawski, Politechnika Gdańska, Akademia Górniczo-Hutnicza im. Stanisława Staszica w Krakowie, Politechnika Warszawska, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytet Jagielloński, Gdański Uniwersytet Medyczny, Politechnika Śląska, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz Uniwersytet Wrocławski. Laureaci I konkursu IDUB mają zagwarantowane w latach 2020–2026 coroczne zwiększenie finansowania w wysokości co najmniej 10% subwencji z 2019 r. na realizację planów rozwojowych zawartych we wnioskach konkursowych.
Zgodnie z art. 391 ustawy w 2023 roku przeprowadzona została śródokresowa ewaluacja realizacji planów podniesienia poziomu jakości działalności naukowej i kształcenia przez dziesięć uczelni będących laureatami pierwszego konkursu IDUB. Powołany przez ministra Międzynarodowy Zespół Ekspertów ds. ewaluacji śródokresowej ocenił wszystkie uczelnie pozytywnie oraz przygotował List do Ministra podsumowujący ewaluację [2] .
Zgodnie z zapisanymi w ustawie zasadami programu również uczelnie, które przystąpiły do konkursu, lecz nie znalazły się w gronie jego laureatów, otrzymują co roku dodatkowe środki finansowe w postaci zwiększenia subwencji o 2%, są to: Politechnika Łódzka, Politechnika Wrocławska, Uniwersytet Gdański, Uniwersytet Łódzki, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku, Uniwersytet Medyczny w Łodzi, Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu oraz Uniwersytet Śląski. Kolejny konkurs w programie IDUB zostanie przeprowadzony w 2026 r.
Należy również zaznaczyć, że nadzorowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej (NAWA) realizuje szereg programów wspierających międzynarodową wymianę akademicką pracowników naukowych i dydaktycznych (przyjazdową i wyjazdową), a także oferuje programy stypendialne dla cudzoziemców. Ponadto NAWA oferuje szereg programów wspierających proces umiędzynarodowienia polskich uczelni i jednostek naukowych, a także realizuje działania na rzecz upowszechnianie informacji o polskim systemie szkolnictwa wyższego i nauki oraz propagowania języka polskiego za granicą.
Aby umacniać pozycję Polski jako kraju rozpoznawalnego i pożądanego jako miejsce kształcenia lub rozwoju kariery naukowej, niezbędne jest wypracowanie krajowej strategii umiędzynarodowienia nauki i szkolnictwa wyższego. Strategii, która z jednej strony będzie odpowiadać na najważniejsze wyzwania, jakie stoją obecnie przed polskim środowiskiem akademickim w obszarze umiędzynarodowienia, a z drugiej wskazywać działania na rzecz kreowania i utrwalania pozytywnego wizerunku polskiej nauki w świecie i wzmocnienia jej międzynarodowego oddziaływania. Prace nad strategią są prowadzone pod przewodnictwem Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej i pod auspicjami Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz przy szerokim udziale środowiska akademickiego i przedstawicieli administracji rządowej.
Resort nauki i szkolnictwa wyższego organizuje w różnych formułach spotkania wspierające inicjowanie lub rozwój współpracy polskiego środowiska akademickiego z partnerami zagranicznymi, a także promujące możliwości pozyskania międzynarodowych grantów i stypendiów przyznawanych m.in. w ramach Europejskiego Programu Współpracy w Dziedzinie Badań Naukowo-Technicznych (COST), NATO SPS, Europejskiego Instytutu Uniwersyteckiego we Florencji (EUI), Europejskiego Laboratorium Biologii Molekularnej (EMBL), Europejskiej Organizacji Biologii Molekularnej (EMBO), Polsko-Niemieckiej Fundacji na rzecz Nauki, Instytutu Nauk o Człowieku w Wiedniu oraz UNESCO. W resorcie nauki i szkolnictwa wyższego organizowane są również spotkania z przedstawicielami państw oraz organizacji i instytucji międzynarodowych na szczeblu ministerialnym i departamentalnym służące rozwojowi współpracy dwustronnej i wielostronnej w obszarze szkolnictwa wyższego i nauki. W ramach rozwoju tej współpracy są także zawierane i realizowane umowy międzynarodowe i porozumienia dotyczące współpracy akademickiej i naukowej.
Ważnym elementem utrzymania wysokiej dynamiki współpracy międzynarodowej w obszarze szkolnictwa wyższego i nauki jest również organizowanie bilateralnych forów z naszymi najważniejszymi europejskimi partnerami. Aktualnym tematem we współpracy dwustronnej z kluczowymi partnerami Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego są zagadnienia związane z kosmosem. Planujemy poświęcić tej tematyce tegoroczne obrady w ramach Polsko-Brytyjskiego Forum Nauki („Eksploracja kosmosu, nauka i technologia“).
Rok 2024 jest również rokiem polskiego przewodnictwa w Wysokiej Radzie Europejskiego Instytutu Uniwersyteckiego (EUI) we Florencji. Priorytetami polskiego przewodnictwa będzie m.in. zainicjowanie dyskusji nad rozszerzeniem partnerstw EUI z partnerami z państw trzecich i ustanowieniem nowych form współpracy, a także nad zapewnieniem równowagi geograficznej w działaniach instytutu (rozumianej jako zapewnienie równej uwagi krajom z różnych części Europy).
Z wyrazami szacunku
Z upoważnienia Ministra Nauki
Marek Gzik
Sekretarz Stanu
[1] Komunikat Ministra Nauki z dnia 27 grudnia 2023 r. o zwiększeniach wysokości subwencji ze środków finansowych na utrzymanie i rozwój potencjału dydaktycznego oraz potencjału badawczego przyznanych na rok 2023.
[2] List oraz dodatkowe informacje o ewaluacji oraz programie IDUB dostępne są na stronie internetowej MNISW: https://www.gov.pl/web/nauka/ewaluacja-srodokresowa-idub-2023.