Interpelacja w sprawie składek ZUS z tytułu umów artystów wykonawców na przykładzie Teatru Muzycznego Capitol we Wrocławiu

Interpelacja w sprawie składek ZUS z tytułu umów artystów wykonawców na przykładzie Teatru Muzycznego Capitol we Wrocławiu Interpelacja nr 1907 do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej w sprawie składek ZUS z tytułu umów artystów wykonawców na przykładzie Teatru Muzycznego Capitol we Wrocławiu Zgłaszający: Bogdan Andrzej Zdrojewski Data wpływu: 06-03-2024 Szanowna Pani Minister! chciałbym zainteresować Panią sprawą kontroli ZUS, które przeprowadzone zostały w instytucjach artystycznych, a skutkiem których było kwestionowanie przez kontrolerów ZUS wykonywania dzieła przez artystów wykonawców. Temat nagłośniła ostatnio „Gazeta Wyborcza” Wrocław w artykule pt. „ZUS chce wydrenować Capitol. Tancerze i muzycy nie są artystami?” z dnia 28.02.2024 r. W wyniku kontroli, jaka zakończyła się 13 lutego br. w Teatrze Muzycznym Capitol, uznano, że tancerze i muzycy nie wykonują dzieła, a świadczą usługi, wobec czego należy takie umowy uznać za umowy zlecenia i oskładkować. Na podstawie decyzji kontrolerów ZUS-u wrocławski teatr Capitol ma zapłacić kilkadziesiąt tysięcy złotych z tytułu źle zawartych umów z częścią artystów. Podobne zarzuty zostały poczynione przez ZUS np. wobec Filharmonii Łódzkiej, gdzie kontrolujący kwestionowali wykonanie dzieła przez muzyków grających w orkiestrze. Tamta kontrola odbyła się w 2019 r., a sama sprawa toczy się obecnie przed Sądem Najwyższym. M.in. „sprawa łódzka” spowodowała, że 4 listopada 2020 r. odbyło się spotkanie dotyczące umów o dzieło w instytucjach artystycznych, w którym brała udział p. Katarzyna Saks – zastępczyni dyrektor Departamentu Narodowych Instytucji Kultury, p. Wojciech Nowak – dyrektor Filharmonii Narodowej, p. Tomasz Bęben – dyrektor Filharmonii Łódzkiej, p. prof. Artur Nowak-Far z przedstawicielami ZUS. Po tym spotkaniu Instytut Muzyki i Tańca zlecił p. profesorowi Andrzejowi Nowakowi-Farowi przygotowanie analizy dotyczącej określenia zakresu odpowiedzialności instytucji kultury z tytułu składek ZUS od umów na prace twórcze, zawierane z artystami wykonawcami. Ekspertyza dotyczyła w szczególności artystów wykonawców muzyki, tańca oraz artystów teatralnych, a przede wszystkim dookreślenia, czym są „prace twórcze”. Analiza ta miała posłużyć również kontrolerom ZUS (co zostało potwierdzone przez p. Ignacego Króla – głównego inspektora kontroli ZUS) tak, aby ewentualne przyszłe kontrole nie skutkowały dalszymi nieporozumieniami w tej materii, które wówczas często prowadziły do spraw sądowych. Z informacji, jakie uzyskałem od Teatru Muzycznego Capitol we Wrocławiu, wynika, że po kilku latach spokoju ze strony ZUS, które wydawałyby się zrozumieniem istoty tematu przez kontrolujących, nastąpiła ponowna zmiana myślenia kontrolerów. Teatr Muzyczny Capitol we Wrocławiu nie zgadza się z taką oceną ze strony ZUS, która w istocie deprecjonuje udział artystów w spektaklach (czy koncertach). Spektakl teatralny to wystawiane, w określonym przez każdy teatr miejscu i czasie, dzieło łączące indywidualny i informujący o kreatywności każdego z artystów współwykonawców wysiłek twórczy. Na to dzieło składają się w szczególności interpretacje poszczególnych ról wynikających ze scenariusza, układów choreograficznych, obejmujących choreografię, i partii muzycznych, składających się na oprawę muzyczną spektaklu, a także indywidualne cechy danego artysty wykonawcy, które przydają im niepowtarzalnego i zindywidualizowanego charakteru – wszystkich wykonywanych w ramach jednego, obszernego dzieła scenicznego przez różnych artystów wykonawców (których prawa do artystycznego wykonania są chronione ustawowo ustawą o prawie autorskim i prawach pokrewnych i niejednokrotnie przenoszone na instytucję kultury, która wystawia daną sztukę/dzieło). Wskazany wyżej indywidualny przejaw charakteru pracy artystycznej artystów wykonawców powinien być wystarczającą przesłanką do objęcia ich takimi samymi prawami jak autorów utworów w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Autor danego utworu musi wyróżniać się indywidualnym i twórczym charakterem, dlaczego zatem artysta wykonawca, który wykonuje to dzieło, ma być traktowany w sposób odmienny, skoro jego działanie ma również cechy indywidualne i twórcze (wszak może przy artystycznym wykonaniu nadać mu wyjątkowej i oryginalnej ekspresji)? Należy podkreślić, że stanowisko teatru w tej sprawie, wynikające z eksperckich opinii prawnych, ale również z obecnej linii orzecznictwa Sądu Najwyższego, jest stanowiskiem, które podziela również Konferencja Dyrektorów Teatrów Muzycznych i Operowych. Podobne stanowisko przedstawiło również Zrzeszenie Filharmonii Polskich w piśmie z dnia 26 lutego 2020 r. skierowanym do ówczesnej prezes ZUS – p. Gertrudy Uścińskiej. Ważne jest też podkreślenie, że kwestia włączania artystów do powszechnego systemu ubezpieczeń emerytalnych, rentowych i zdrowotnych powinna wynikać nie z niemerytorycznych interpretacji i ocen ZUS, podważających twórczość tych osób, a z rozwiązania systemowego, ustawowego, choćby w postaci ustawy o statusie artysty zawodowego, które przewidywałoby jednoczesne zapewnienie artystom mechanizmu wsparcia przy opłacaniu składek. Orzeczenia sądów, w tym Sądu Najwyższego, wskazują na potrzebę bardzo precyzyjnego uregulowania wyżej opisanej problematyki. Wydaje się, że racje pracowników ww. instytucji artystycznych są zasadne. Niemniej jednak dość nieprecyzyjne podstawy prawne dają ZUS-owi skromne, ale jednak istotne uzasadnienie własnych interpretacji. Zwracam się do Pani Minister z prośbą o wyjaśnienie przedstawionej sytuacji i zapytuję, jak Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej planuje rozwiązać problem z korzyścią dla wszystkich stron? Z poważaniem Bogdan Zdrojewski

Odpowiedź na interpelację w sprawie składek ZUS z tytułu umów artystów wykonawców na przykładzie Teatru Muzycznego Capitol we Wrocławiu Odpowiedź na interpelację nr 1907 w sprawie składek ZUS z tytułu umów artystów wykonawców na przykładzie Teatru Muzycznego Capitol we Wrocławiu Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Sebastian Gajewski Warszawa, 07-05-2024 Szanowny Panie Marszałku, w odpowiedzi na pismo Pana Marszałka, znak: K10INT1907, przekazujące interpelację pana posła Bogdana Zdrojewskiego w sprawie składek ZUS z tytułu umów artystów wykonawców na przykładzie Teatru Muzycznego Capitol we Wrocławiu, w oparciu o stanowisko Zakładu Ubezpieczeń Społecznych uprzejmie informuję, co następuje. Zakład Ubezpieczeń Społecznych działa na podstawie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych [1] . Ustawa ta wymienia tytuły do ubezpieczeń społecznych, którymi są m.in. wykonywanie pracy w ramach stosunku pracy, w ramach umowy zlecenia czy umowy o świadczenie usług [2] . Takim tytułem nie jest natomiast wykonywanie umowy o dzieło [3] . W oparciu o przepisy Kodeksu cywilnego [4] i orzecznictwo sądowe [5] można ustalić cechy charakterystyczne dla umów o dzieło, odróżniające je od umów zlecenia czy umów o świadczenie usług. Charakter prawny umowy określa bowiem nie tylko sama nazwa umowy, ale przede wszystkim jej treść, a także warunki i okoliczności towarzyszące jej wykonywaniu. Jako najistotniejsze cechy określające umowy o dzieło należy wskazać: Przedmiot umowy – zobowiązanie do wykonania oznaczonego dzieła rozumianego jako osiągnięcie określonego, zindywidualizowanego rezultatu w postaci materialnej lub niematerialnej. Wykonanie dzieła najczęściej przybiera postać wytworzenia rzeczy, lecz może także polegać na dokonaniu zmian w rzeczy już istniejącej, jej naprawieniu, przerobieniu lub uzupełnieniu albo na rozbudowie rzeczy, połączeniu z innymi rzeczami, dodaniu części składowych lub przynależności. Przyjmuje się, że rezultat, na który umawiają się strony, powinien mieć byt samoistny, obiektywnie osiągalny i pewny. Nie powinno być uznane za dzieło coś, co nie odróżnia się w żaden sposób od innych występujących na danym rynku rezultatów pracy, gdyż wówczas zatraciłoby swój indywidualny charakter dzieła. Dzieło powinno być wyrazem kreatywności i umiejętności. Na pierwszy plan wysuwa się zatem zobowiązanie wykonawcy umowy o dzieło nie do samego działania, lecz do uzyskania określonego dzieła jako rezultatu tego działania. W przypadku umowy zlecenia przedmiotem jest zobowiązanie do wykonywania określonych czynności (szeregu powtarzających się czynności) bez względu na to, jaki rezultat czynność ta przyniesie, jest cechą charakterystyczną dla umów zlecenia. W umowie o dzieło – przyjmujący zamówienie odpowiada za osiągnięcie rezultatu bądź brak osiągnięcia umówionego rezultatu, do którego się zobowiązał bez względu na to, czy dołożył należytej staranności przy jego wykonywaniu. Ryzyko obciąża przyjmującego zamówienia. W umowie zlecenia – zleceniobiorca odpowiada za brak należytej staranności przy wykonywaniu czynności, a nie za ich wynik. W umowie zlecenia ryzyko nieosiągnięcia rezultatu obciąża zleceniodawcę. Zleceniobiorca nie odpowiada za brak rezultatu, do którego miały doprowadzić podejmowane czynności, o ile zleceniobiorcy nie można przypisać zarzutu braku należytej staranności. W umowie o dzieło rezultat, do którego osiągnięcia zobowiązuje się przyjmujący zamówienie, powinien być przy spełnieniu określonych warunków obiektywnie pewny. W przypadku umowy zlecenia – brak jest pewności, czy czynności, do których zobowiązał się zleceniobiorca, doprowadzą do zamierzonego rezultatu. Wykonywanie powtarzalnych, odtwórczych czynności bądź wykonywanie tych czynności w sposób ciągły lub zespołowy jest właściwe dla umów zlecenia. W przypadku umowy o dzieło istnieje możliwość poddania umówionego rezultatu sprawdzianowi na istnienie wad fizycznych. W konsekwencji, tylko jeśli zawarta umowa ma wszystkie albo przeważające cechy umowy o dzieło, osoba z tytułu jej wykonywania nie podlega ubezpieczeniom społecznym. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy umowę taką zawrze z pracodawcą bądź wykonuje ją na rzecz pracodawcy [6] . W takim przypadku przychód uzyskany z tej umowy powinien być doliczony do podstawy wymiaru składek pracownika [7] . Natomiast zgodnie z przepisami ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych do zakresu działania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych należy realizacja przepisów o ubezpieczeniach społecznych, a w szczególności stwierdzanie i ustalanie obowiązku ubezpieczeń społecznych oraz kontrola wykonywania przez płatników i ubezpieczonych obowiązków w tym zakresie. Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest zobowiązany do podejmowania wszelkich postępowań wyjaśniających i kontroli, które zmierzają do ustalenia prawidłowych danych w zakresie zgłaszania do ubezpieczeń oraz obliczania składek. Zakład Ubezpieczeń Społecznych w toku postępowań wyjaśniających lub kontroli może weryfikować obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym. W ramach tej weryfikacji ZUS jest zobowiązany zbadać i ustalić, czy płatnik składek w ustawowym terminie zgłosił ubezpieczonych do ubezpieczeń społecznych z prawidłowym tytułem oraz czy płatnik składek dokonał prawidłowych rozliczeń za tych ubezpieczonych. Teatry czy filharmonie działające jako płatnicy składek również podlegają kontroli w zakresie wywiązywania się z obowiązków w zakresie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z informacją przekazaną przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w sygnalizowanej sprawie, tj. kontroli płatnika składek Teatru Muzycznego Capitol, zakończonej protokołem kontroli z dnia 13 lutego 2024 r., czynności kontrolne są w toku. W protokole kontroli prowadząca kontrolę inspektor kontroli Zakładu Ubezpieczeń Społecznych uznała, że analiza charakteru umów zawartych z 13 osobami, stanowiących przedmiot kontroli, wskazywała na umowy o świadczenie usług, co do których należy stosować przepisy dotyczące umowy zlecenia. W przedmiotowej sprawie płatnik składek złożył zastrzeżenia do protokołu kontroli. Oddział we Wrocławiu obecnie prowadzi dodatkowe czynności kontrolne, mające na celu dokonanie ponownej analizy sprawy, a decyzje administracyjne nie zostały wydane. Zakład Ubezpieczeń Społecznych poinformował, że ekspertyza prawna przekazana w 2021 r. przez Instytut Muzyki i Tańca do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych została szczegółowo omówiona i przedstawiona inspektorom kontroli ZUS – kierującym Wydziałami Kontroli Płatników Składek – w formie szkolenia. Analiza zgłoszonych spraw wzbudzających zaniepokojenie i będąca przedmiotem interpelacji wskazuje jednak na znaczny stopień skomplikowania w zakresie interpretacji przepisów ustawy o Prawie autorskim i prawach pokrewnych w kontekście ochrony wynikającej z ubezpieczeń społecznych. Zakład Ubezpieczeń Społecznych w swoim stanowisku zapewnił, że po stronie ZUS istnieje pełne zrozumienie w zakresie indywidualnego podejścia do umów o dzieło, w szczególności zawieranych z artystami, którzy nie zostali objęci powszechnym obowiązkiem ubezpieczeń społecznych np. z tytułu umowy o pracę. Jednocześnie Zakład Ubezpieczeń Społecznych poinformował, że prowadzi działania szkoleniowe, których tematyka obejmuje kwestie oceny charakteru zawieranych umów w kontekście obowiązków ubezpieczeniowych. Ponadto Zakład Ubezpieczeń Społecznych poinformował, że sprawa płatnika składek – Teatru Muzycznego Capitol – została objęta nadzorem w zakresie kontroli płatników składek przez Głównego Inspektora Kontroli Zakładu. Z wyrazami szacunku z up. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej dr hab. Sebastian Gajewski, prof. uczelni Podsekretarz Stanu [1] Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. 2024 poz. 497). [2] Art. 6 ust. 1 pkt 1 i 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. [3] O ile nie jest zawarta z własnym pracodawcą lub świadczona na rzecz własnego pracodawcy, art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. [4] Art. 627-646 Kodeksu cywilnego. [5] Wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 3 listopada 1999 r., sygn. akt IV CKN 152/00, z dnia 27 sierpnia 2013 r., sygn. akt II UK 26/13, z dnia 14 listopada 2013 r., sygn. akt II UK 115/13, z dnia 4 czerwca 2014 r., sygn. akt II UK 543/13 oraz z dnia 10 lipca 2014 r., sygn. akt II UK 454/13, z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II UK 402/12, z dnia 25 lipca 2012 r., sygn. akt II UK 70/12, z dnia 3 listopada 2000 r., sygn. akt IV CKN 152/00; postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 26 stycznia 2021 r., sygn. akt II USK 41/21, z dnia 20 stycznia 2021 r., sygn. akt III USK 10/21, z dnia 10 grudnia 2020 r., sygn. akt II UK 403/19, z dnia 26 listopada 2020 r., sygn. akt I UK 355/19, z dnia 7 października 2020 r., sygn. akt II UK 329/19; wyroki: Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 4 lutego 2014 r., sygn. akt. III AUa 596/13, Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 5 listopada 2013 r., sygn. akt III AUa 275/13, Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 26 stycznia 2006 r., sygn. akt III AUa 1700/05, Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 19 marca 2008 r., sygn. akt I ACa 83/08, Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 6 listopada 2012 r., sygn. akt III AUa 227/12. [6] Art. 8 ust. 2a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych . [7] Art. 18 ust. 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.