Odpowiedź Sekretarz stanu Katarzyna Lubnauer
27.03.2024
Odpowiedź na interpelację w sprawie prac domowych w szkołach podstawowych
Odpowiedź na interpelację nr 1714
w sprawie prac domowych w szkołach podstawowych
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Katarzyna Lubnauer
Warszawa, 27-03-2024
Szanowny Panie Pośle,
odpowiadając na interpelację w sprawie prac domowych w szkołach podstawowych uprzejmie informuję co następuje.
Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 22 marca 2024 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy w szkołach publicznych przewiduje zmiany w zakresie prac domowych polegające na:
niezadawaniu przez nauczycieli uczących w klasach I–III szkoły podstawowej pisemnych (z wyłączeniem ćwiczeń z zakresu motoryki małej) i praktyczno-technicznych prac domowych do wykonania przez ucznia w czasie wolnym od zajęć dydaktycznych;
braku obowiązku wykonania przez uczniów klas IV–VIII szkoły podstawowej pisemnych i praktyczno-technicznych prac domowych zadawanych przez nauczyciela do wykonania w czasie wolnym od zajęć dydaktycznych oraz nieocenianiu wykonania albo niewykonania tej pracy domowej przez ucznia.
Oznacza to, że ograniczeniu podlegać będzie zadawanie pisemnych i praktyczno-technicznych prac domowych jedynie w klasach I-III szkoły podstawowej (przy pozostawieniu możliwości zadawania prac w zakresie ćwiczeń usprawniających motorykę małą). W klasach IV-VIII nauczyciele nadal będą mogli zadawać tego rodzaju prace domowe według własnego uznania, z tym, że uczeń zamiast oceny otrzyma informację zwrotną na temat wykonania pracy domowej.
Zmiany dotyczące wybranych rodzajów prac domowych (prace pisemne i praktyczno-techniczne), proponowane w odniesieniu do szkoły podstawowej, mają związek z obserwowaną od wielu lat praktyką zadawania uczniom nadmiernej ilości zadań do wykonania w czasie wolnym od zajęć dydaktyczno-wychowawczych. Sygnały i argumenty krytykujące ich nadużywanie, szczególnie w odniesieniu do edukacji młodszych dzieci, pojawiały się nie tylko w dyskusji publicznej, ale mają także wyraźne odzwierciedlenie i potwierdzenie w korespondencji rodziców i uczniów kierowanej do Ministerstwa Edukacji Narodowej. Potwierdzenie takiego stanu rzeczy można odnaleźć również w danych pochodzących z projektu PIRLS 2021 – badania kompetencji czytelniczych uczniów IV klasy szkoły podstawowej. Większość rodziców, których dzieci brały udział w tym pomiarze wyraziła przekonanie, że prac domowych zadaje się zbyt dużo. Z analizy porównawczej rezultatów badania PIRLS w 2016 r. i 2021 r. wynika również, że problem ten zaczęli dostrzegać również nauczyciele – odnotowano bowiem, że wolumen prac domowych zadawanych czwartoklasistom zaczął spadać.
Przygotowując propozycje zmian Ministerstwo analizowało również rozwiązania przyjęte w tym zakresie w innych krajach, a także wnioski z badań edukacyjnych. Ich wyniki wskazują jednoznacznie, że jeśli istnieją ograniczenia swobody zlecenia prac domowych to dotyczą one uczniów szkół podstawowych. Podejście krajów UE i Wielkiej Brytanii do zadawania prac domowych jest zróżnicowane. W wielu z nich – np. w Czechach, Danii, Hiszpanii, Irlandii, na Litwie i w Szwecji – władze publiczne nie wprowadziły żadnych regulacji dotyczących prac domowych i kwestia ta pozostaje w gestii poszczególnych szkół i nauczycieli. W pozostałych państwach na poziomie centralnym wydano wytyczne obowiązujące w całym systemie oświaty lub w szkołach podstawowych. Przykładowo, w Anglii szkoły mają autonomię w określaniu rodzaju i liczbie zadawanych prac domowych, ale Ministerstwo Edukacji opracowało wytyczne dotyczące sposobu korzystania z prac domowych. Czasami (np. w Finlandii) wytyczne takie są jednym z wielu elementów kompleksowych aktów regulujących system oświaty, w innych przypadkach (np. w Luksemburgu) stanowią osobny dokument. Szczególnym przypadkiem jest Francja, gdzie od 1956 r. funkcjonuje zakaz zadawania prac pisemnych w szkołach podstawowych do wykonania poza zajęciami, ale zadanie domowe może przybrać inną formę (na przykład czytania, zbieranie informacji, przyswojenia określonych treści). Najczęściej ograniczeniu podlega czas przeznaczany przez ucznia na wykonywanie prac domowych. W Belgii w roku 2023 wprowadzono przepisy wyznaczające dzienny limit czasu przeznaczanego przez ucznia szkoły podstawowej na wykonywanie prac domowych, na poziomie od 15-20 minut w klasie pierwszej do 30 minut w klasie szóstej. W Estonii nie zadaje się prac domowych w klasie pierwszej, a w Luksemburgu są one ograniczone do minimum w klasach 1-3. Tak dokładne regulacje stanowią jednak wyjątek. Inne kraje poprzestają na mniej sprecyzowanych rekomendacjach, aby uczniowi po powrocie ze szkoły i odrobieniu pracy domowej pozostał jeszcze czas na relaks, aktywność fizyczną i kontakty z rówieśnikami. Niekiedy wytyczne stanowią, że nie powinno się zadawać prac domowych na weekend lub na okres ferii (np. Austria, Estonia). W niektórych krajach ograniczeniu podlega również treść prac domowych, na przykład w Austrii i Belgii zadania nie mogą wymagać od ucznia sięgania po pomoc rodziców lub innych osób. Z innych specyficznych regulacji można przytoczyć zobowiązanie cypryjskich nauczycieli do wzięcia pod uwagę negatywnej postawy rodziców uczniów wobec prac domowych.
Harris Cooper, Jorgianne Civey Robinson i Erika Patall w artykule Does homework improve academic achievement? A synthesis of research, 1987-2003 (Review of Educational Research, 76, 1-62, 2006) po przeprowadzeniu skrupulatnego przeglądu istniejących badań edukacyjnych na ten temat doszli do wniosku, że prace domowe nie przynoszą istotnego przyrostu osiągnięć w przypadku uczniów szkół podstawowych, natomiast są korzystne dla efektów kształcenia licealistów.
Marte Ronning w artykule Who benefits from homework assignments? (Economics of Education Review, 30, 55-64, 2011) z 2011 r. dowodzi, że przynoszą one korzyści przede wszystkim dzieciom rodziców z wykształceniem wyższym.
Można więc stwierdzić, że im młodsi uczniowie, tym pożytki z odrabiania prac domowych okazują się bardziej wątpliwe.
Wykorzystując badania Instytutu Badań Edukacyjnych, w którym analizowano dane tych samych uczniów badanych w latach 2010-2014 od końca 3 do 6 klasy, Dolata i in. (2015) wykazali, że zarówno w matematyce, jak i języku polskim, ani częstość zadawania prac domowych, ani szacowany czas potrzebny do ich wykonania, nie są związane ze wzrostem wiedzy uczniów. W języku polskim najbardziej efektywne było zadawanie ich nie częściej niż raz w tygodniu. Według autorów, wpływ częstości zadawania prac domowych na efektywność edukacyjną jest ogólnie niewielki, wyjaśniając tylko niewielką część zróżnicowania wyników uczniów. Wyniki te potwierdzają inne analizy, w tym oparte na międzynarodowych badaniach PIRLS i TIMSS. Analizy oparte na danych z 24 krajów, w tym Polski, pokazały, że ilość czasu przeznaczonego na zadania domowe przez uczniów klas 4 w szkołach podstawowych nie jest związana z osiągnięciami uczniów, niezależnie od kraju, płci czy statusu społeczno-ekonomicznego (Jerrim, 2020).
Dostępne metaanalizy pokazują na ogół słaby pozytywny efekt prac domowych (d=0,2). Metaanaliza wyników 43 badań Education Endowment Foundation (EEF, 2021) pokazuje niewielki pozytywny efekty korzystania z prac domowych w szkole podstawowej i średniej – efekt jest niższy w szkołach podstawowych niż w szkołach średnich. Pozytywny wpływ pracy domowej maleje wraz ze wzrostem czasu, jaki uczniowie na nią poświęcają. Najlepsze efekty osiągane są przy umiarkowanej liczby codziennie wykonywanych prac domowych (Fernández-Alonso, José Muniz, 2022). Wyniki badań wskazują również, że ważne jest, jak praca domowa odnosi się do nauki w szkole. W najskuteczniejszych przykładach praca domowa była integralną częścią nauki, a nie tylko dodatkiem. Aby zwiększyć jej wpływ, ważne jest również, aby uczniowie otrzymywali wysokiej jakości informacje zwrotne na temat swojej pracy. Wielu autorów podkreśla, że efektywność edukacyjna korzystania z prac domowych zależy nie od ich liczby, ale jakości – efektywne są te, które mają określony cel, nawiązują do lekcji, są dopasowane do poziomu umiejętności ucznia i jego indywidualnych potrzeb. Badania pokazują także negatywne konsekwencje prac domowych. Mogą również powodować zmęczenie uczniów, zmniejszenie zainteresowania nauką, ograniczenie czasu na aktywności pozaszkolne, ale także zwiększenie nierówności edukacyjnych (zróżnicowane zasoby dostępne w domu i wsparcie uczniów przez rodziców).
Również Rzecznik Praw Obywatelskich w swoim wystąpieniu do Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 stycznia 2019 r. (sygnatura VII.501.68.2018.AT) podkreślał problem napływających skarg od rodziców uczniów, którzy zgłaszają nadmierne obciążenie ich dzieci pracami domowymi oraz zwrócił się do MEN z prośbą o podjęcie działań w tej kwestii.
Ministerstwo Edukacji Narodowej, proponując uregulowanie prawne tej kwestii, zaproponowało zmiany dotyczące wybranych rodzajów prac domowych, mając na uwadze poniższe aspekty:
nadmiar obciążenia: zbyt duża liczba prac domowych może prowadzić do nadmiernego obciążenia uczniów, co może negatywnie wpływać na ich zdrowie psychiczne i fizyczne. Praca domowa zajmuje czas, który uczniowie mogliby przeznaczyć na odpoczynek, aktywność fizyczną, czas z rodziną, kontakty z rówieśnikami, rozwijanie własnych zainteresowań czy zajęcia pozaszkolne.
nierówności społeczne: nie wszyscy uczniowie mają równe szanse i możliwości wykonania prac domowych. Uczniowie z ograniczonym dostępem do zasobów edukacyjnych, takich jak dostęp do internetu, materiałów czy wsparcia rodziny, mogą mieć utrudnioną możliwość wykonania zadań domowych na odpowiednim poziomie, co może prowadzić do pogłębiania nierówności społecznych i niekorzystnie wpływać na osiągane wyniki w nauce – nauczyciele często oceniają jedynie efekty pracy, które mogą różnić się ze względu na dostęp ucznia do odpowiednich zasobów. Istotne jest to, że w każdym kraju uczestniczącym w badaniu PISA 2012 stwierdzono, że uczniowie uprzywilejowani społeczno-ekonomicznie poświęcają zadaniom domowym średnio o 1,6 godziny więcej niż uczniowie o niższym statusie społeczno-ekonomicznym.
brak dowodów na efektywność: pomimo powszechnego przekonania, że praca domowa przyczynia się do lepszych wyników edukacyjnych, badania wskazują na mieszane rezultaty. Niektóre badania sugerują, że praca domowa może być mało skuteczna w poprawianiu osiągnięć uczniów, a nawet może mieć negatywny wpływ na ich motywację i zainteresowanie nauką.
wysoki poziom stresu: praca domowa może być źródłem stresu i presji dla uczniów, szczególnie jeśli mają oni liczne obowiązki pozaszkolne czy problemy rodzinne. Nadmiar prac domowych może prowadzić do chronicznego stresu, który negatywnie wpływa na zdrowie psychiczne uczniów. Szczególnie wówczas gdy uczeń nie potrafi samodzielnie wykonać/rozwiązać zadania i nie ma w tym zakresie wsparcia. Stres i przeciążenia generują także zadania, które wykraczają poza możliwości (w tym możliwości poznawcze) danego ucznia.
W związku natomiast z pytaniami Pana Posła dotyczącymi zajęć pozalekcyjnych, uprzejmie informuję, że zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 20 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz. U. z 2023 r. poz. 900, z późn. zm.) system oświaty zapewnia między innymi „warunki do rozwoju zainteresowań i uzdolnień uczniów przez organizowanie zajęć pozalekcyjnych i pozaszkolnych oraz kształtowanie aktywności społecznej i umiejętności spędzania czasu wolnego ”.
Wykonanie tych zadań odbywa się przez udział uczniów w zajęciach pozalekcyjnych organizowanych przez szkoły oraz pozaszkolnych oferowanych przez placówki wychowania pozaszkolnego. Zajęcia pozalekcyjne mogą być organizowane nieodpłatnie, np. przez nauczycieli lub wolontariuszy albo przez podmioty, które w szkole realizują swoje zadania statutowe lub komercyjnie.
Obecne rozwiązania umożliwiają korzystanie przez dzieci i młodzież z zajęć pozalekcyjnych rozwijających umiejętności, w tym zajęć sportowych. Placówka wychowania pozaszkolnego realizuje zadania edukacyjne, wychowawcze, opiekuńcze, profilaktyczne, prozdrowotne, kulturalne, sportowe i rekreacyjne. W placówce wychowania pozaszkolnego są organizowane zajęcia stałe, okresowe lub okazjonalne, wynikające z potrzeb środowiska lokalnego. Placówka przy realizacji zadań współpracuje ze środowiskiem lokalnym, w zależności od potrzeb, z organizacjami pozarządowymi oraz innymi instytucjami działającymi na rzecz rodziny, dzieci i młodzieży.
Szkoły i placówki wychowania pozaszkolnego [1] uczestnicząc w zagospodarowaniu czasu wolnego dzieci i młodzieży prowadzą zajęcia, które pozytywnie wpływają na rozwój intelektualny, fizyczny i psychospołeczny uczniów.
W roku szkolnym 2022/2023 z zajęć dodatkowych rozwijających uzdolnienia i zainteresowania skorzystało 672 678 uczniów w 5 773 szkołach. Natomiast z zajęć sportowych skorzystało 112 533 uczniów w 3 094 szkołach [2] .
W roku szkolnym 2022/2023 działało 220 placówek wychowania pozaszkolnego [3] ,w tym 13 pałaców młodzieży, 93 młodzieżowych domów kultury, 37 ognisk pracy pozaszkolnej, 35 międzyszkolnych ośrodków sportowych, 8 ogrodów jordanowskich, 13 pozaszkolnych placówek specjalistycznych oraz 21 niepublicznych placówek oświatowo-wychowawczych.
Z zajęć oferowanych przez te placówki, w roku szkolnym 2022/2023 skorzystało 904 623 uczestników. Natomiast z zajęć sportowych skorzystało 138 317 uczestników.
Ponadto, zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 3 kwietnia 2019 r. w sprawie ramowych planów nauczania dla publicznych szkół (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 80), od roku szkolnego 2019/2020 uczniom klas I – III (1. etap edukacyjny) szkoły podstawowej zapewniono 3 godziny do dyspozycji dyrektora szkoły, uczniom klas IV-VIII (2. etap edukacyjny) – 4 godziny do dyspozycji dyrektora szkoły, a uczniom LO i technikum (3. etap edukacyjny) – odpowiednio 3 oraz 4 godziny do dyspozycji dyrektora szkoły. Każda klasa na pierwszym etapie edukacyjnym realizuje 3 godziny do dyspozycji dyrektora szkoły w ciągu 3-letniego okresu kształcenia, na drugim etapie edukacyjnym 4 godziny w ciągu całego 5-letniego okresu kształcenia, na trzecim etapie odpowiednio 3 i 4 godziny w ciągu odpowiednio 4- i 5-letniego okresu kształcenia. Branżowa szkoła I stopnia – 3 godziny w ciągu 3 lat.
Godziny do dyspozycji dyrektora szkoły są przeznaczone na zajęcia rozwijające zainteresowania i uzdolnienia uczniów, w szczególności zajęcia związane z kształtowaniem ich aktywności i kreatywności. Decyzję, jakie to będą konkretnie zajęcia podejmuje dyrektor szkoły – uwzględniając potrzeby uczniów oraz dotychczasowe doświadczenia w tym zakresie.
Zajęcia realizowane w ramach godzin do dyspozycji dyrektora szkoły, nie są zajęciami obowiązkowymi dla wszystkich uczniów. Udział w ww. zajęciach biorą uczniowie zainteresowani tematyką danych zajęć.
W przypadku szkół prowadzących kształcenie zawodowe godziny do dyspozycji dyrektora szkoły mogą być przeznaczone na zajęcia związane z kształtowaniem kompetencji zawodowych, w technikum na realizację przedmiotów w zakresie rozszerzonym (jeżeli kształcenie w zawodzie szkolnictwa branżowego tego wymaga).
Z poważaniem
Z upoważnienia Ministra Edukacji
Katarzyna Lubnauer
Sekretarz Stanu
[1] Placówki wychowania pozaszkolnego: pałace młodzieży, młodzieżowe domy kultury, międzyszkolne ośrodki sportowe, ogniska pracy pozaszkolnej, ogrody jordanowskie i pozaszkolne placówki specjalistyczne, realizują zadania edukacyjne, wychowawcze, opiekuńcze, profilaktyczne, prozdrowotne, kulturalne, sportowe i rekreacyjne.
[2] Dane za poprzedni rok szkolny zbierane są do dnia 10 października następnego roku szkolnego.
[3] Dane za poprzedni rok szkolny zbierane są do dnia 10 października następnego roku szkolnego.