Interpelacja w sprawie angażowania małych i średnich gospodarstw rolnych w rozwój lokalnych rynków żywności w oparciu o rozwiązania krótkich łańcuchów dostaw żywności (KŁŻ)

Interpelacja w sprawie angażowania małych i średnich gospodarstw rolnych w rozwój lokalnych rynków żywności w oparciu o rozwiązania krótkich łańcuchów dostaw żywności (KŁŻ) Interpelacja nr 16715 do ministra rolnictwa i rozwoju wsi w sprawie angażowania małych i średnich gospodarstw rolnych w rozwój lokalnych rynków żywności w oparciu o rozwiązania krótkich łańcuchów dostaw żywności (KŁŻ) Zgłaszający: Kazimierz Gwiazdowski Data wpływu: 20-04-2026 Wydaje się, że przyszłość polskiego rolnictwa i rozwoju obszarów wiejskich nie rozstrzyga się ani w segmencie gospodarstw najmniejszych, ani największych. Kluczowe będzie miejsce gospodarstw średnich w rozwoju lokalnych rynków żywności, zwłaszcza o powierzchni 5-30 ha. W Polsce jest ok. 1,18 mln gospodarstw, z czego połowę stanowią najmniejsze (do 5 ha), użytkujące jedynie ok. 11% ziemi rolnej i mające ograniczone znaczenie produkcyjne. Tymczasem gospodarstwa 5-30 ha użytkują ok. 40% użytków rolnych (ok. 6 mln ha) i to one w praktyce decydują o zdolności produkcyjnej, odporności i stabilności systemu żywnościowego, ponieważ to one są w stanie zapewnić wolumen produktów w skalowaniu lokalnych rynków żywności. Dalsza polaryzacja struktury – marginalizacja małych i koncentracja produkcji w dużych podmiotach – grozi osłabieniem potencjału rozwoju lokalnych rynków żywności. W tym kontekście rozwój lokalnych rynków żywności w formie fizycznych, cyfrowych oraz hybrydowych przedsięwzięć KŁŻ nie powinny być postrzegane wyłącznie jako instrument dla krzewienia współpracy najmniejszych gospodarstw w celu doprowadzenia ich do konkurencyjności. Rozwiązania KŁŻ należy postrzegać jako narzędzie dla łączenia małych i średnich gospodarstw w funkcjonalne układy rynkowe. Małe gospodarstwa, aby zachować konkurencyjność, muszą współpracować – w zakresie sprzedaży, logistyki, promocji i dostępu do rynku. Gospodarstwa średnie mogą natomiast zapewniać wolumen, regularność i stabilność podaży, tworząc rynkowy fundament takich systemów. To właśnie na styku małych i średnich gospodarstw pojawia się kluczowy obszar innowacji organizacyjnych i cyfrowych: wspólne planowanie produkcji, agregacja podaży, platformy zamówień i rozliczeń, współdzielona logistyka oraz nowoczesna komunikacja z konsumentem. Doświadczenia poszczególnych projektów realizowanych przez grupy operacyjne EPI w ramach programu „Współpraca” (M16) sugerują, że KŁŻ mogą stać się realnym narzędziem modernizacji struktury rolnictwa – pod warunkiem, że zostaną potraktowane jako element strategii rozwojowej, w której łączy się potencjał małych i średnich gospodarstw, a nie wyłącznie projekt wsparcia socjalnego czy niszowego rynku. W związku z powyższym, działając na podstawie art. 14 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora (t.j. Dz. U. 2024 poz. 907), zwracam się z uprzejmą prośbą do Pana Ministra o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania: Pytanie 1 Warto w tym miejscu zapytać: Jakie są efekty programu „Współpraca” (M16) w latach 2017-2022 oraz spodziewane efekty Interwencji PS WPR I.13.5.1 Współpraca Grup Operacyjnych EPI w okresie 2023-2027 w odniesieniu do innowacji na rzecz rozwoju lokalnych rynków żywności? Polska jest jednym z liderów UE pod względem liczby GO EPI dedykowanych KŁŻ zarówno w ujęciu bezwzględnym, jak i tematycznym. W latach 2017-2022 w ramach działania M16 „Współpraca” PROW 2014-2020: przeprowadzono 6 naborów na grupy operacyjne EPI, w tym 2 nabory tematyczne bezpośrednio dedykowane krótkim łańcuchom żywnościowym (KŁŻ). Dane liczbowe: ponad 300 grup operacyjnych EPI łącznie, z czego: ok. 106 projektów badawczo‑wdrożeniowych, ok. 200 grup operacyjnych bezpośrednio poświęconych KŁŻ. Dane te obejmują projekty ukierunkowane na: skracanie łańcucha dostaw, organizację sprzedaży bezpośredniej, rynki lokalne, logistykę, marketing i – obowiązkowo – elementy cyfryzacji. 65 660 000 zł plus - tyle wyniosła łączna wartość podpisanych umów w ramach dwóch dedykowanych naborów M16 „Współpraca” na krótkie łańcuchy dostaw żywności (KŁŻ) w PROW 2014-2020. Podana kwota nie obejmuje projektów badawczo‑wdrożeniowych, w których KŁŻ były: jednym z elementów innowacji, częścią modelu organizacyjnego lub marketingowego, komponentem cyfryzacji/logistyki. Takie projekty były finansowane w pozostałych naborach M16 (I–III, VI) i nie są wyodrębnione budżetowo jako KŁŻ w statystykach ARiMR. W okresie obecnym planowany jest tylko jeden nabór, który jest w trakcie realizacji. Trudno przewidzieć, w jaki sposób i w jakiej skali innowacje będą ukierunkowane na rozwiązywanie problemów hamujących rozwój KŁŻ, w szczególności w zakresie wykorzystania potencjału małych i średnich gospodarstw rolnych. Z uwagi na ten fakt i szansę, jaką reprezentuje łączenie małych i średnich gospodarstw KŁŻ dla rozwoju wsi i rolnictwa w Polsce (90% gospodarstw w Polsce to przecież małe i średnie!), pragnę zadać następujące pytania. W roku 2017 wprowadzono do porządku prawnego rozwiązanie - rolniczy handel detaliczny (RHD) oraz inne udogodnienia podatkowe i sanitarne. W kolejnych latach były aktualizacje i dodatkowe udogodnienia. Umożliwiło to małym i średnim gospodarstwom rolnym podejmować współpracę z innymi gospodarstwami w tworzeniu lokalnych rynków żywności w celu wypracowania nowych źródeł przychodu i możliwości ograniczania kosztów. Pytanie 2 Na ile małe i średnie gospodarstwa rolne wykorzystały te możliwości? Czy są dostępne analizy trendów, możliwości i barier, które wskazują potencjał dla rozwoju KŁŻ? Czy są analizy przewidywanego oddziaływania wprowadzonego KSEF na rozwój KŁŻ? KŁŻ i EPI Program EPI, w tym 2 nabory dedykowane rozwojowi krótkich łańcuchów żywnościowych, stał się istotnym impulsem rozwojowym dla powstania lokalnych rynków żywności. Zainwestowano znaczące środki (65,66 mln zł). Powstało ponad 200 grup operacyjnych ukierunkowanych na rozwiązania KŁŻ z aktywnym udziałem rolników z małych i średnich gospodarstw. Wiele grup operacyjnych wdrożyło innowacje organizacyjne i cyfrowe. Pytanie 3 Jakie instrumenty wsparcia MRiRW realizuje i planuje, by zapewnić udział małych i średnich gospodarstw rolnych w ramach obecnego naboru EPI? Co MRiRW robi, by nie zmarnować efektów dotychczasowych inwestycji w rozwój KŁŻ? KŁŻ W PLANOWANIU STRATEGICZNYM Pytanie 4 Czy ministerstwo planuje wyodrębnienie krótkich łańcuchów żywnościowych jako spójnego obszaru interwencji w kolejnych aktualizacjach Planu Strategicznego dla WPR i w kierunkach strategicznych na lata 2028-2032, zamiast rozproszonego traktowania ich w różnych działaniach (inwestycje, współpraca, marketing)? CYFRYZACJA KŁŻ: OBOWIĄZEK CZY STRATEGIA? Jednym z warunków wsparcia EPI było uwzględnienie cyfryzacji, jednak wiele rozwiązań pozostało na poziomie projektowym lub lokalnym. Pytanie 5 Czy MRiRW planuje krajową strategię cyfryzacji KŁŻ obejmującą interoperacyjność systemów, wspólne standardy danych i możliwość skalowania rozwiązań tworzonych oddolnie? LOS WYPRACOWANYCH ROZWIĄZAŃ CYFROWYCH KŁŻ Pytanie 6 Co ministerstwo planuje zrobić z rozwiązaniami cyfrowymi wypracowanymi przez grupy operacyjne EPI (platformy, narzędzia logistyczne, modele danych)? Czy rozważane jest ich: upowszechnienie, dalsze finansowanie lub włączenie do krajowych systemów wsparcia rolnictwa? KŁŻ A BEZPIECZEŃSTWO ŻYWNOŚCIOWE I ODPORNOŚĆ LOKALNA Pytanie 7 W kontekście zaburzeń łańcuchów dostaw, kryzysów energetycznych i klimatycznych: Czy MRiRW postrzega KŁŻ jako element budowania odporności systemu żywnościowego w Polsce, a jeśli tak, to jak to odzwierciedla się w programowaniu wsparcia publicznego? INTEGRACJA KŁŻ Z INNYMI POLITYKAMI (KPO, CYFRYZACJA, SAMORZĄDY) Pytanie 8 Czy ministerstwo prowadzi lub planuje koordynację wsparcia KŁŻ z innymi politykami publicznymi, takimi jak: Krajowy Plan Odbudowy, polityka cyfrowa, wsparcie JST i zamówienia publiczne (np. żywienie zbiorowe)? SKALA I TRWAŁOŚĆ MODELI BIZNESOWYCH KŁŻ Doświadczenia grup operacyjnych EPI pokazują, że wiele inicjatyw KŁŻ osiągnęło dojrzałość operacyjną, ale napotyka barierę skalowania. Pytanie 9 Czy MRiRW planuje instrumenty wsparcia ukierunkowane na trwałość ekonomiczną i replikowalność modeli KŁŻ, a nie tylko pilotaż? ROLA KŁŻ W INNOWACJACH SPOŁECZNYCH, NIE TYLKO TECHNOLOGICZNYCH Pytanie 10 Czy ministerstwo dostrzega KŁŻ nie tylko jako innowacje technologiczne, ale również organizacyjne i społeczne (współpraca rolników, relacje producent - konsument, nowe modele logistyki)? Jak ten wymiar jest uwzględniany w kryteriach oceny i projektowaniu wsparcia? W jakim stopniu przypisanie zadania rozwoju KŁŻ do lokalnych grup działania przyczyniło się z jednej strony do rozwoju KŁŻ, a z drugie do rewitalizacji gospodarki i społeczności wiejskich? Z poważaniem Kazimierz Gwiazdowski