Interpelacja w sprawie działań placówek dyplomatycznych RP w Republice Federalnej Niemiec dotyczących nauczania języka polskiego jako języka pochodzenia oraz realizacji Traktatu między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec z dnia 17 czerwca 1991 r.

Interpelacja w sprawie działań placówek dyplomatycznych RP w Republice Federalnej Niemiec dotyczących nauczania języka polskiego jako języka pochodzenia oraz realizacji Traktatu między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec z dnia 17 czerwca 1991 r. Interpelacja nr 15199 do ministra spraw zagranicznych w sprawie działań placówek dyplomatycznych RP w Republice Federalnej Niemiec dotyczących nauczania języka polskiego jako języka pochodzenia oraz realizacji Traktatu między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec z dnia 17 czerwca 1991 r. Zgłaszający: Janusz Kowalski Data wpływu: 08-02-2026 Traktat między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy z dnia 17 czerwca 1991 r. stanowi zobowiązanie międzynarodowe do wspierania możliwości nauki języka polskiego oraz rozwoju instytucjonalnego środowisk polonijnych. Jednocześnie konieczne jest uwzględnienie konstytucyjnego porządku prawnego Republiki Federalnej Niemiec oraz podziału kompetencji między administrację federalną a kraje związkowe. Zgodnie z art. 30 oraz art. 70 ust. 1 Ustawy Zasadniczej RFN (Grundgesetz) kompetencje w zakresie organizacji szkolnictwa publicznego należą zasadniczo do krajów związkowych. Oznacza to, że nauczanie języka pochodzenia w szkołach publicznych ( Herkunftssprachlicher Unterricht – HSU ) pozostaje w wyłącznej gestii władz landowych. Rząd federalny RFN nie posiada bezpośrednich narzędzi normatywnych do ingerowania w system oświaty landów, a tym samym także państwa obce, w tym Rzeczpospolita Polska, nie dysponują instrumentami prawnymi pozwalającymi na wywieranie skutku prawnego w tej sferze. Jednakże RFN w traktacie z 1991 r. zobowiązała się do wspierania w placówkach publicznych nauki języka polskiego jako języka pochodzenia. Niemcy od 35 lat do dnia dzisiejszego na poziomie federalnym nie wydały żadnego rozporządzenia wykonawczego w celu wykonania traktatowego zobowiązania umożliwienia nauki języka polskiego jako języka pochodzenia. Od 35 lat mniejszość polska jest dyskryminowana w Niemczech, a jedną z pierwszych decyzji rządu Donalda Tuska było... przywrócenie przywileju dla mniejszości niemieckiej w Polsce finansowania z pieniędzy publicznych nauki języka niemieckiego, co osłabiło dążenia niemieckiej Polonii do ustanowienia w końcu symetrii w relacjach polsko-niemieckich w obszarze mniejszości narodowych. Takiego przywileju od 35 lat nie ma Polonia w Niemczech. Zasadne staje się zatem rozróżnienie między organizacją szkolnego HSU a wsparciem pozaszkolnych form edukacji językowej oraz działalności instytucjonalnej organizacji polonijnych. Ten drugi obszar znajduje bezpośrednie umocowanie w prawie międzynarodowym oraz w postanowieniach traktatu RP–RFN. Szczególnego znaczenia nabierają art. 2, 20 i 21 traktatu. Art. 2 odwołuje się do zasad prawa międzynarodowego, działania w dobrej wierze oraz dokumentów KBWE/OBWE, uznając mniejszości i tzw. grupy równorzędne – w tym Polonię w Niemczech – za naturalny pomost między narodami oraz potwierdzając ich wkład w życie społeczne i kulturalne. Art. 20 przyznaje osobom polskiego pochodzenia prawo do zakładania i prowadzenia własnych instytucji, natomiast art. 21 nakłada na strony obowiązek wspierania praktycznej realizacji tych praw. W świetle art. 26 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów ( pacta sunt servanda ) oraz art. 31 tej konwencji zobowiązania traktatowe powinny być wykonywane w dobrej wierze i interpretowane w sposób zapewniający ich skuteczność praktyczną. Dokumenty KBWE/OBWE potwierdzają obowiązek państw do tworzenia warunków dla zachowania języka, kultury i tożsamości społeczności mniejszościowych oraz równorzędnych. Analogiczne znaczenie posiada art. 25 traktatu, który przewiduje możliwość nauki języka również w „innych placówkach oświatowych“, a więc poza systemem szkolnictwa publicznego landów. Na tym tle ujawnia się problem o charakterze funkcjonalnym – rozbieżność między formalnym uznaniem praw instytucjonalnych a dostępnością stabilnych mechanizmów organizacyjnych i finansowych umożliwiających ich długofalową realizację. W konsekwencji właściwe ukierunkowanie działań dyplomatycznych powinno odnosić się przede wszystkim do wsparcia instytucjonalnego środowisk polonijnych oraz pozaszkolnych ośrodków edukacyjnych, gdzie istnieją realne instrumenty prawne i organizacyjne umożliwiające osiągnięcie mierzalnych rezultatów, przy jednoczesnym poszanowaniu autonomii krajów związkowych w zakresie szkolnictwa publicznego. Jakie jest oficjalne stanowisko Ministerstwa Spraw Zagranicznych w kwestii możliwości oddziaływania rządu federalnego RFN na organizację nauczania języka polskiego jako języka pochodzenia w szkołach publicznych krajów związkowych? Czy zamiarem MSZ jest podnoszenie tej problematyki na poziomie bilateralnym? Jeżeli tak – jaki jest cel oraz podstawa prawna takich działań? Jakie wytyczne otrzymują placówki dyplomatyczne i konsularne RP w RFN w sprawach dotyczących nauczania języka polskiego jako języka pochodzenia? Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych prowadzi ewidencję przypadków odmowy organizacji nauczania języka polskiego jako języka pochodzenia w szkołach publicznych krajów związkowych RFN w latach 2018–2025? Jeżeli tak – z jakich źródeł informacji korzysta MSZ (np. zgłoszenia obywateli, organizacji polonijnych, dane placówek RP, informacje władz landowych) oraz jaka jest liczba odnotowanych przypadków z podziałem na poszczególne lata i kraje związkowe? W ilu przypadkach placówki dyplomatyczne i konsularne RP w RFN podejmowały formalne interwencje w powyższych sprawach w latach 2018–2025? Proszę o wskazanie konkretnych miejscowości, krajów związkowych oraz lat, a także formy podjętych czynności (np. pismo urzędowe, spotkanie, korespondencja administracyjna). Z jakimi instytucjami władz krajów związkowych prowadzono rozmowy lub korespondencję w sprawach dotyczących nauczania języka polskiego? W jaki sposób MSZ interpretuje art. 25 traktatu jako instrument realizacji zobowiązań traktatowych? Czy istnieją systemowe rozwiązania finansowania pozaszkolnych form nauczania języka polskiego w RFN? Jeżeli takie rozwiązania istnieją – gdzie i w jakim trybie organizacje polonijne mogą składać wnioski o wsparcie finansowe, jakie są kryteria przyznawania środków oraz jaka jest podstawa prawna tych programów (z wyłączeniem ogólnych programów migracyjnych)? Jak MSZ ocenia efektywność dotychczasowych działań na rzecz realizacji zobowiązań traktatowych w ostatnich 10 latach? Czy w procesie wyłaniania organizacji zapraszanych do udziału w pracach konsultacyjnych („okrągły stół“) przeprowadzono otwarty nabór lub konsultacje z organizacjami polonijnymi działającymi na terenie RFN? Jeżeli nie – jakie przesłanki uzasadniały odstąpienie od takiej procedury? Na jakiej podstawie oraz według jakich kryteriów placówki konsularne RP wskazywały konkretne organizacje polonijne do udziału w pracach konsultacyjnych? Czy te kryteria miały charakter pisemny lub opublikowany? Proszę o przedstawienie pełnej listy organizacji zaproszonych do udziału w pracach konsultacyjnych wraz z trybem ich wskazania. Czy odnotowano przypadki pominięcia organizacji polonijnych, które zgłaszały gotowość uczestnictwa? Jeżeli tak – z jakich przyczyn? Czy w toku prac konsultacyjnych dokonano zmian w składzie reprezentacji organizacji zaproszonych do udziału? Jeżeli tak – jakie były powody tych zmian, kto podejmował decyzje w tym zakresie oraz czy te decyzje pozostawały w gestii poszczególnych placówek konsularnych RP? Proszę również o wskazanie, czy istniały jednolite, pisemne kryteria doboru i zmian składu reprezentacji, czy też decyzje były podejmowane na poziomie lokalnym. Z kim – na poziomie instytucjonalnym – Ministerstwo Spraw Zagranicznych zamierza prowadzić rozmowy w formule „okrągłego stołu“ – z przedstawicielami rządu federalnego RFN czy z właściwymi organami krajów związkowych oraz jaki jest przewidywany zakres tematyczny tych rozmów?

Odpowiedź na interpelację w sprawie działań placówek dyplomatycznych RP w Republice Federalnej Niemiec dotyczących nauczania języka polskiego jako języka pochodzenia oraz realizacji Traktatu między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec z dnia 17 czerwca 1991 r. Odpowiedź na interpelację nr 15199 w sprawie działań placówek dyplomatycznych RP w Republice Federalnej Niemiec dotyczących nauczania języka polskiego jako języka pochodzenia oraz realizacji Traktatu między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec z dnia 17 czerwca 1991 r. Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Władysław Teofil Bartoszewski Warszawa, 23-02-2026 Szanowny Panie Marszałku, w związku z interpelacją nr 15199 Pana Posła Janusza Kowalskiego w sprawie działań placówek dyplomatycznych RP w Republice Federalnej Niemiec dotyczących nauczania języka polskiego jako języka pochodzenia oraz realizacji Traktatu między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec z dnia 17 czerwca 1991 r. przekazuję poniżej odpowiedzi na zawarte w niej pytania. 1.Jakie jest oficjalne stanowisko Ministerstwa Spraw Zagranicznych w kwestii możliwości oddziaływania rządu federalnego RFN na organizację nauczania języka polskiego jako języka pochodzenia w szkołach publicznych krajów związkowych? Rząd Republiki Federalnej Niemiec odpowiada za realizację postanowień Traktatu między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy z 17 czerwca 1991 r., w tym za zapewnienie możliwości nauczania języka polskiego. Z uwagi na obowiązujące w Niemczech rozwiązania ustrojowe, przypisujące kompetencje oświatowe władzom krajów związkowych, kwestie organizacji szkolnictwa publicznego nie należą do sfery oddziaływania rządu federalnego. W świetle prawa międzynarodowego strona polska od lat artykułuje brak akceptacji dla praktyki strony niemieckiej cedowania odpowiedzialności za realizację Traktatu na kraje związkowe. 2. Czy zamiarem MSZ jest podnoszenie tej problematyki na poziomie bilateralnym? Jeżeli tak – jaki jest cel oraz podstawa prawna takich działań? Ministerstwo Spraw Zagranicznych od lat podnosi tematykę rozszerzenia możliwości nauczania języka polskiego w Niemczech w różnych formach na spotkaniach przedstawicieli władz Polski i Niemiec różnego szczebla. Na podstawie przepisów Traktatu między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy z 17 czerwca 1991 r., a także na podstawie dyrektywy 77/486/EWG podnoszenie tych kwestii w różnych formatach rozmów jest obowiązkiem instytucji państwa polskiego, co ze swojej strony postulują organizacje polonijne w Niemczech. 3. Jakie wytyczne otrzymują placówki dyplomatyczne i konsularne RP w RFN w sprawach dotyczących nauczania języka polskiego jako języka pochodzenia? Placówki dyplomatyczno-konsularne działają w granicach praw określonych w ustawie z 25 czerwca 2015 r. Prawo konsularne. Placówki w Niemczech wykonują działania wspierające rozszerzanie nauczania języka polskiego w różnych formach w zakresie swojej właściwości terytorialnej, stosując środki dostosowane do lokalnych potrzeb i uwarunkowań. 4. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych prowadzi ewidencję przypadków odmowy organizacji nauczania języka polskiego jako języka pochodzenia w szkołach publicznych krajów związkowych RFN w latach 2018–2025? Jeżeli tak – z jakich źródeł informacji korzysta MSZ (np. zgłoszenia obywateli, organizacji polonijnych, dane placówek RP, informacje władz landowych) oraz jaka jest liczba odnotowanych przypadków z podziałem na poszczególne lata i kraje związkowe? 5. W ilu przypadkach placówki dyplomatyczne i konsularne RP w RFN podejmowały formalne interwencje w powyższych sprawach w latach 2018–2025? Proszę o wskazanie konkretnych miejscowości, krajów związkowych oraz lat, a także formy podjętych czynności (np. pismo urzędowe, spotkanie, korespondencja administracyjna). Ministerstwo Spraw Zagranicznych jako organ centralny nie prowadzi ewidencji przypadków odmowy organizacji nauczania języka polskiego jako języka pochodzenia w niemieckich szkołach publicznych ani nie podejmuje co do zasady formalnych interwencji w zakresie spraw indywidualnych. Placówki dyplomatyczno-konsularne w Niemczech w latach 2018–2025 wielokrotnie i w różnych formach podnosiły w rozmowach z właściwymi władzami lokalnymi kwestie nauczania języka polskiego. 6. Z jakimi instytucjami władz krajów związkowych prowadzono rozmowy lub korespondencję w sprawach dotyczących nauczania języka polskiego? Partnerami Ministerstwa Spraw Zagranicznych oraz władz Rzeczypospolitej Polskiej w rozmowach na temat rozszerzenia nauczania języka polskiego są przede wszystkim niemieckie władze i instytucje szczebla federalnego. Ministerstwo Spraw Zagranicznych zachęca również do włączania kwestii oświatowych do agendy rozmów na niższym szczeblu. 7. W jaki sposób MSZ interpretuje art. 25 Traktatu jako instrument realizacji zobowiązań traktatowych? Podobnie jak w latach ubiegłych art. 25 Traktatu między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy z 17 czerwca 1991 r. rozumiany jest jako zobowiązanie rządów obu krajów do kształtowania optymalnych warunków dla tworzenia różnych form nauczania języka polskiego w Niemczech i języka niemieckiego w Polsce, a także innych działań na rzecz tożsamości społeczności polskiej w Niemczech i niemieckiej w Polsce. Przepis pozostaje podstawą działań Ministerstwa Spraw Zagranicznych w formułowaniu postulatów do strony niemieckiej w zakresie rozszerzenia oferty nauczania języka polskiego w Niemczech. 8. Czy istnieją systemowe rozwiązania finansowania pozaszkolnych form nauczania języka polskiego w RFN? Możliwość finansowania pozaszkolnych form nauczania języka polskiego w Republice Federalnej Niemiec stwarza na poziomie federalnym przeznaczony na wsparcie nauczania języka polskiego fundusz zarządzany przez Centrum Kompetencji i Koordynacji Języka Polskiego (KoKoPol). Niemiecki system federalny nie wyklucza również istnienia innych form wsparcia na szczeblu krajów związkowych. Ponadto istnieje możliwość korzystania w tym zakresie ze źródeł niepublicznych. 9. Jeżeli takie rozwiązania istnieją – gdzie i w jakim trybie organizacje polonijne mogą składać wnioski o wsparcie finansowe, jakie są kryteria przyznawania środków oraz jaka jest podstawa prawna tych programów (z wyłączeniem ogólnych programów migracyjnych)? Na temat sposobu, trybu i terminów ubiegania się o ww. wsparcie finansowe informują odpowiednie instytucje niemieckie zgodnie z wymogami wewnętrznych przepisów prawa niemieckiego. 10. Jak MSZ ocenia efektywność dotychczasowych działań na rzecz realizacji zobowiązań traktatowych w ostatnich 10 latach? Proces wdrażania postanowień traktatowych postępuje zbyt wolno, a aktualny stopień ich implementacji przez władze Republiki Federalnej Niemiec pozostaje wciąż daleki od oczekiwań strony polskiej i Polonii. Polonia w Niemczech wskazuje na problemy z egzekwowaniem traktatowych praw odnoszących się do dostępności nauczania języka polskiego oraz zachowania polskiego dziedzictwa kulturowego i tożsamości. Prowadzony dialog z przedstawicielami Republiki Federalnej Niemiec w sprawie wdrażania postanowień Traktatu umożliwia stopniową realizację niektórych postulatów Polonii. Przykładem pozytywnym jest utworzenie tzw. Funduszu Nietana i przekazanie go do Centrum Kompetencji i Koordynacji Języka Polskiego (KoKoPol) jako instytucji zarządzającej. W ostatnich latach KoKoPol wykazywał dużą otwartość na głos środowisk polonijnych i z roku na rok poprawiał warunki dostępu do środków finansowych na wsparcie oświaty polonijnej. 11. Czy w procesie wyłaniania organizacji zapraszanych do udziału w pracach konsultacyjnych („okrągły stół”) przeprowadzono otwarty nabór lub konsultacje z organizacjami polonijnymi działającymi na terenie RFN? Jeżeli nie – jakie przesłanki uzasadniały odstąpienie od takiej procedury? 12. Na jakiej podstawie oraz według jakich kryteriów placówki konsularne RP wskazywały konkretne organizacje polonijne do udziału w pracach konsultacyjnych? Czy kryteria te miały charakter pisemny lub opublikowany? 13. Proszę o przedstawienie pełnej listy organizacji zaproszonych do udziału w pracach konsultacyjnych wraz z trybem ich wskazania. 14. Czy odnotowano przypadki pominięcia organizacji polonijnych, które zgłaszały gotowość uczestnictwa? Jeżeli tak – z jakich przyczyn? 15. Czy w toku prac konsultacyjnych dokonano zmian w składzie reprezentacji organizacji zaproszonych do udziału? Jeżeli tak – jakie były powody tych zmian, kto podejmował decyzje w tym zakresie oraz czy decyzje te pozostawały w gestii poszczególnych placówek konsularnych RP? Proszę również o wskazanie, czy istniały jednolite, pisemne kryteria doboru i zmian składu reprezentacji, czy też decyzje podejmowane były na poziomie lokalnym. Wyłonienie reprezentacji polonijnej do planowanych rozmów polsko-niemieckiego Okrągłego Stołu leży w gestii Polonii niemieckiej, która w tym formacie dialogu polskoniemieckiego posiada prawo suwerennej strony. W 2025 r. podsekretarz stanu H. Mościcka-Dendys przeprowadziła we wszystkich okręgach konsularnych w Republice Federalnej Niemiec serię spotkań informacyjnych ze środowiskami polonijnymi w formule otwartej. Przedmiotem spotkań było zachęcenie środowisk polonijnych w Niemczech do aktywności w przygotowaniu reprezentacji i agendy polsko-niemieckiego Okrągłego Stołu. Ministerstwo Spraw Zagranicznych oczekuje od środowisk polonijnych wyłonienia reprezentacji na rozmowy Okrągłego Stołu. Na początek marca 2026 r. zapowiedziane jest spotkanie przedstawicieli Polonii, na którym mają być podjęte stosowne decyzje w tej sprawie. 16. Z kim – na poziomie instytucjonalnym – Ministerstwo Spraw Zagranicznych zamierza prowadzić rozmowy w formule „okrągłego stołu”: z przedstawicielami rządu federalnego RFN czy z właściwymi organami krajów związkowych, oraz jaki jest przewidywany zakres tematyczny tych rozmów? W dotychczasowej formule polsko-niemieckiego Okrągłego Stołu partnerami Ministerstwa Spraw Zagranicznych po stronie niemieckiej są przedstawiciele Federalnego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych oraz Federalnego Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Agenda przyszłych rozmów jest obecnie na etapie przygotowania. Z wyrazami szacunku z up. Władysław Teofil Bartoszewski Sekretarz Stanu