Interpelacja w sprawie zasad i trybu działania rzecznika praw dziecka w zakresie opiniowania wniosku o utworzenie placówki opiekuńczo-wychowawczej

Interpelacja w sprawie zasad i trybu działania rzecznika praw dziecka w zakresie opiniowania wniosku o utworzenie placówki opiekuńczo-wychowawczej Interpelacja nr 15 do ministra rodziny i polityki społecznej w sprawie zasad i trybu działania rzecznika praw dziecka w zakresie opiniowania wniosku o utworzenie placówki opiekuńczo-wychowawczej Zgłaszający: Patryk Gabriel Data wpływu: 20-11-2023 Szanowna Pani Minister, w związku z ogromnymi potrzebami w sferze rozwoju pieczy zastępczej oraz inwestycjami samorządu w tym zakresie zostałem poproszony o uzyskanie informacji w poniższej sprawie, która stanowi egzemplifikację problemów, które dotykają wielu samorządów. Na stronie Ministerstwa Rodziny i Polityki Społecznej 26 września 2023 r. umieszczono informację: „Startuje pierwsza ogólnopolska kampania >>Już jesteś?<< promująca rodzicielstwo zastępcze w Polsce“. W przytoczonej przy tej okazji wypowiedzi minister Marleny Maląg czytamy, że: „15.400 dzieci czeka na rodzinę, na dom, który zaspokoi potrzebę bycia kochanym“. 15.400 dzieci to średnio na 1 z 308 powiatów w Polsce 50 dzieci. I tyleż dzieci oczekuje obecnie w powiecie starogardzkim na Pomorzu na umieszczenie w pieczy zastępczej. Oczekuje na miejsce w rodzinie zastępczej lub w placówce opiekuńczo-wychowawczej. 21 lipca 2023 r. Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w Starogardzie Gdańskim wystąpiło z wnioskiem do rzecznika praw dziecka pana Mikołaja Pawła Pawlaka o opinię o zasadności utworzenia placówki opiekuńczo-wychowawczej typu socjalizacyjnego na terenie powiatu starogardzkiego w województwie pomorskim. We wniosku czytamy: „Uruchomienie placówki przewidujemy wraz z rozpoczęciem roku szkolnego 2023/2024, tj. od dnia 1 września 2023 r. Wniosek motywujemy szczególnymi potrzebami lokalnymi. Z roku na rok wzrasta liczba dzieci w pieczy zastępczej powiatu starogardzkiego. W 2016 r. tylko w rodzinnej pieczy przebywało 263 dzieci, na koniec 2022 r. – 424, natomiast 7 lipca 2023 r. – 447 dzieci. Obserwując rosnące potrzeby w zakresie zabezpieczania dzieci w systemie pieczy zastępczej w skali całego kraju, po analizie powiatowych zasobów pieczy zastępczej, powiat starogardzki jako organizator pieczy zastępczej podjął w 2021 r. decyzję o budowie powiatowej placówki opiekuńczo-wychowawczej w miejscowości Owidz k. Starogardu Gdańskiego. Placówka opiekuńczo-wychowawcza, którą zakładamy, jest pierwszą i jedyną tego typu placówką na terenie powiatu starogardzkiego. Dla placówki specjalnie zaprojektowano budynek, samodzielny, na wyodrębnionym terenie. Obiekt spełnia wszelkie standardy dla całodobowego pobytu 14 dzieci powyżej 10 roku życia. Dla dzieci zaplanowano 2 i 3-osobowe pokoje. Cały budynek spełnia warunki dostępności dla osób niepełnosprawnych. Placówka zlokalizowana jest na działce z okazałym terenem zielonym do wielofunkcyjnego wykorzystywania w procesie wychowawczym. Do miejscowości jest dogodny dojazd samochodowy, komunikacja autobusowa, a do Starogardu Gdańskiego prowadzą ścieżki rowerowe. Placówka znajduje się w sąsiedztwie Technikum im. gen. J. Hallera z dostępnymi boiskami i urządzeniami sportowymi. Aktualnie trwa wyposażanie placówki. W połowie sierpnia 2023 r. zaplanowano zakończenie inwestycji i oddanie placówki w zarząd i do prowadzenia Powiatowemu Centrum Pomocy Rodzinie w Starogardzie Gdańskim. Taki termin pozwoli rozpocząć – wraz z nowym rokiem szkolnym – nowy etap w życiu młodych mieszkańców placówki. Placówka ta nadal nie zabezpieczy naszych potrzeb w zakresie liczby i rodzaju miejsc w pieczy zastępczej. Na realizację postanowienia sądowego o umieszczeniu w rodzinie zastępczej lub placówce opiekuńczo-wychowawczej oczekuje aktualnie 36 dzieci. Powiat starogardzki jest obecnie organizatorem dla 210 rodzin zastępczych, w tym 11 rodzinnych domów dziecka i 11 rodzin zastępczych zawodowych. Zabezpieczamy 504 dzieci, w tym: w 111 rodzinach spokrewnionych przebywa 158 dzieci; w 77 rodzinach niezawodowych przebywa 123 dzieci; w 11 rodzinach zawodowych przebywa 60 dzieci; w 1 rodzinie zawodowej pełniącej funkcję pogotowia rodzinnego przebywa 4 dzieci; w 11 rodzinnych domach dziecka przebywa 106 dzieci; w 1 placówce opiekuńczo-wychowawczej Suchy Dwór przebywa 14 dzieci; w placówkach opiekuńczo-wychowawczych na terenie innych powiatów przebywa 11 dzieci; w rodzinach zastępczych na terenie innych powiatów przebywa 32 dzieci. Powiat starogardzki zlecił na lata 2022-2025 prowadzenie placówki opiekuńczo-wychowawczej typu socjalizacyjnego Fundacji Rodzinny Gdańsk w Gdańsku. Placówka prowadzona jest w miejscowości Suchy Dwór k. Gdyni i przebywa w niej 14 dzieci z terenu naszego powiatu. Realizując założenia deinstytucjonalizacji pieczy zastępczej, podejmujemy działania promujące rodziny zastępcze oraz umożliwiające zwiększenie miejsc w rodzinnej pieczy zastępczej. Jednak liczba interwencyjnych zabezpieczeń dzieci oraz wydawanych postanowień sądowych o zabezpieczaniu dzieci w systemie pieczy zastępczej, w tym w placówkach opiekuńczo-wychowawczych, ciągle wzrasta i wymaga szukania rozwiązań zmierzających do zapewnienia bezpieczeństwa i dobrostanu dziecka poza rodziną biologiczną. Bez rozwiązań instytucjonalnych nie mamy możliwości właściwego realizowania tego zadania. Dlatego uważamy decyzję o budowie placówki za zasadną, a placówkę dla naszego powiatu za niezbędną. Opinia pana jest niezbędna w procesie uzyskania zezwolenia wojewody pomorskiego na funkcjonowanie placówki opiekuńczo-wychowawczej typu socjalizacyjnego na terenie powiatu starogardzkiego i prowadzonej przez powiat starogardzki.“ Tyle wniosek, mogłoby się wydawać – będący jedynie formalnością. Niestety – zgodnie z uzyskanymi przeze mnie informacjami – instytucja, która powinna wspierać samorząd w opisanych działaniach, stosuje niebezpieczną obstrukcję. 16 sierpnia 2023 r. do PCPR w Starogardzie Gdańskim wpłynęło wezwanie z Biura Rzecznika Praw Dziecka o uzupełnienie informacji do wcześniejszego wniosku. Do wezwania dołączono tabele, które w swej treści były niespójne, niepełne, nie obrazowały zachodzących zmian w systemie powiatowej pieczy. W tej sprawie – po wcześniejszych rozmowach telefonicznych – 27 września 2023 r. wystąpiono do Biura Rzecznika Praw Dziecka o skorygowanie zakresu danych i sprecyzowanie wymaganych informacji. Korespondencja ta pozostała bez odpowiedzi od rzecznika. Nałożenie w wezwaniu 30-dniowego terminu na udzielenie odpowiedzi wymuszało realizację wezwania. 8 września 2023 r. przesłano dane za lata: 2018, 2019, 2020, 2021 i 2022 – programy rozwoju pieczy zastępczej na lata 2018-2020 i na lata 2020-2023, coroczne sprawozdania organizatora pieczy zastępczej, sprawozdania rzeczowo-finansowe z wykonania zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej (składane za I i II półrocze każdego roku do MRiPS), zestawienia wg wskazanego przez biuro rzecznika wzoru, których przygotowanie wymagało analizy i przeglądu dokumentacji źródłowej, indywidualnej rodzin i dzieci z lat 2018-2022, gdyż dane wymagane przez rzecznika nie występowały w żadnej dotychczasowej sprawozdawczości. PCPR podejmowało próby uzyskania informacji na jakim etapie analizy jest wniosek o opinię dla utworzenia placówki. Niestety – bezskutecznie. Pracownicy biura rzecznika nie wykazywali woli informowania i współpracy. Za bezpodstawny należy uznać też zakres informacji żądanych przez rzecznika, informacji niekompatybilnych, których wytworzenie angażowało czas pracowników wnioskodawcy i powodowało wydłużanie czasu postępowania. Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (tj. Dz. U. 2023 poz. 1426, 1429) w art. 106 ust. 1 stanowi, że placówka opiekuńczo-wychowawcza powstaje z dniem uzyskania zezwolenia wojewody właściwego ze względu na miejsce prowadzenia tej placówki, a ust. 1a precyzuje, że placówki opiekuńczo-wychowawcze typu socjalizacyjnego, interwencyjnego i specjalistyczno-terapeutycznego mogą być tworzone tylko w przypadku, gdy jest to umotywowane szczególnymi potrzebami lokalnymi. W tym samym artykule ust. 4 określa, że wojewoda, na wniosek podmiotu występującego o zezwolenie, może wydać zezwolenie, jeżeli podmiot ten przedstawi opinię rzecznika praw dziecka o zasadności utworzenia placówki opiekuńczo-wychowawczej typu socjalizacyjnego, interwencyjnego lub specjalistyczno-terapeutycznego – w przypadku, o którym mowa w ust. 1a pkt 2, czyli jeżeli zachodzą szczególne potrzeby lokalne. Od września 2023 r. Dom dla Dzieci w Owidzu w powiecie starogardzkim stoi pusty. Dom dla Dzieci czeka na swoje dzieci. Już nie 36, a 50 dzieci z powiatu starogardzkiego czeka na swój dom, w tym 14 na dom w Owidzu. A samorząd wydatkował środki publiczne i czeka na opinię rzecznika praw dziecka. W związku z powyższym proszę o udzielenie informacji na następujące pytania: Czy Pani Minister ma świadomość opieszałości działania rzecznika praw dziecka? Czy znane są Pani Minister przypadki podobnego, domniemanego przekraczania zakresu żądanych przez rzecznika od wnioskodawców informacji? Jeżeli tak, to jakie są ustalone przyczyny takiego stanu rzeczy oraz jakie zostały podjęte działania w celu jego zmiany? Jeżeli istnieje w podobnej sprawie korespondencja między ministerstwem a rzecznikiem, to jakie są przytaczane w niej argumenty usprawiedliwiające bulwersującą opieszałość? Czy przygotowywane są jakieś propozycje zmiany przepisów, które usprawniłyby uzyskiwanie niezbędnych zezwoleń?

Odpowiedź na interpelację w sprawie zasad i trybu działania rzecznika praw dziecka w zakresie opiniowania wniosku o utworzenie placówki opiekuńczo-wychowawczej Odpowiedź na interpelację nr 15 w sprawie zasad i trybu działania rzecznika praw dziecka w zakresie opiniowania wniosku o utworzenie placówki opiekuńczo-wychowawczej Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Aleksandra Gajewska Warszawa, 07-02-2024 Szanowny Panie Marszałku, odpowiadając na interpelację nr 15 pana posła Patryka Gabriela z dnia 7 grudnia 2023 r. w sprawie zasad i trybu działania rzecznika praw dziecka w zakresie opiniowania wniosku o utworzenie placówki opiekuńczo-wychowawczej, uprzejmie informuję. Umieszczając dziecko w pieczy zastępczej należy zawsze uwzględniać prymat pieczy rodzinnej nad instytucjonalną. Stąd też umieszczenie dziecka w placówce opiekuńczo-wychowawczej jest ostatecznością, a w sytuacji dzieci młodszych dotyczy jedynie sytuacji enumeratywnie wymienionych w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. 2023 poz. 1426 z późn. zm., dalej: ustawa). Należy jednak zaznaczyć, iż decyzję w sprawie umieszczenia i wyboru formy pieczy zastępczej podejmuje ostatecznie zawsze sąd rodzinny i to sąd, uwzględniając wszystkie okoliczności, wskazuje zakres, sposób i miejsce zabezpieczenia dziecka. Zgodnie z art. 112 7 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. 2020 poz. 1359 z późn. zm.) sąd umieszcza dziecko w instytucjonalnej pieczy zastępczej, jeżeli nie ma możliwości umieszczenia dziecka w rodzinnej pieczy zastępczej lub z innych ważnych względów nie jest to zasadne. Co więcej, w miarę możliwości sąd umieszcza dziecko w pieczy zastępczej na terenie powiatu miejsca zamieszkania dziecka. Umieszczenie dziecka w instytucjonalnej pieczy zastępczej jest zatem na ostatnim miejscu tejże gradacji i jest możliwe dopiero, jeżeli nie ma możliwości umieszczenia dziecka w rodzinnej pieczy zastępczej lub z innych ważnych względów nie jest to zasadne. Istotne jest również to, że umieszczając dziecko w pieczy zastępczej, sąd zobowiązany jest wziąć pod uwagę możliwość wywiązania się z obowiązku zapewnienia przez osoby sprawujące pieczę zastępczą pracy z rodziną biologiczną dziecka oraz możliwość utrzymywania przez małoletniego kontaktów z rodzicami, o ile sąd ich nie zakazał. Resort rodziny bierze pod uwagę postulaty dotyczące funkcjonowania rodzin zastępczych oraz prowadzących rodzinne domy dziecka, w tym problemy wynikające z wciąż niewystarczającej liczby rodzin zastępczych oraz prowadzących rodzinne domy dziecka, jak również poruszonej kwestii wolnych miejsc w pieczy zastępczej. Uchwalona została ustawa o zmianie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej oraz niektórych innych ustaw, która weszła w życie w dniu 1 lutego 2023 r. Na mocy ww. ustawy wprowadzono m.in.: ograniczenia w tworzeniu nowych placówek opiekuńczo-wychowawczych typu socjalizacyjnego, interwencyjnego oraz specjalistyczno-terapeutycznego, a także uznaniowość wojewody w zakresie wydawania zezwoleń na utworzenie tych placówek. Przepis art. 106 ust. 1a ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej stanowi m.in., że takie placówki mogą być tworzone tylko w przypadku, gdy utworzenie nowej placówki opiekuńczo-wychowawczej lub przekształcenie istniejącej placówki opiekuńczo-wychowawczej nie spowoduje zwiększenia liczby miejsc w instytucjonalnej pieczy zastępczej na terenie danego powiatu albo jest to umotywowane szczególnymi potrzebami lokalnymi. W tej drugiej sytuacji podmiot występujący o zezwolenie musi przedstawić uzyskaną wcześniej opinię rzecznika praw dziecka o zasadności utworzenia takiej placówki. Rzecznik praw dziecka, realizując zadanie z zakresu opiniowania zasadności tworzenia placówek i ośrodków instytucjonalnej pieczy zastępczej, występuje jako konstytucyjny organ stojący na straży praw dziecka określonych w Konstytucji RP. Wydając opinię, kieruje się dobrem dziecka oraz przesłankami wskazującymi na brak możliwości zapewnienia dzieciom rodzinnej pieczy zastępczej. Odpowiadając na pytanie nr 1 uprzejmie informuję, że do resortu rodziny wpływały jednostkowe sygnały dotyczące długiego okresu rozpatrywania wniosków przez rzecznika praw dziecka. Jednocześnie jednak minister rodziny, pracy i polityki społecznej wskazuje, że nie ma kompetencji do oceny pracy rzecznika praw dziecka ani nie ma wpływu na sposób jego procedowania. W odniesieniu do pytań nr 2 i 3 należy zaznaczyć, że przed wydaniem opinii rzecznik powinien w sposób wnikliwy ocenić całokształt sytuacji w pieczy zastępczej na terenie jednostki samorządu terytorialnego oraz zweryfikować zasadność utworzenia nowej placówki. Należy zauważyć, że wnikliwa ocena każdego indywidualnego przypadku wymaga przeprowadzenia dogłębnej analizy, zrealizowanej w oparciu o kompleksowo zgromadzone, niezbędne w sprawie informacje. Minister rodziny, pracy i polityki społecznej nie otrzymał do tej pory sygnałów w przedmiocie przekraczania zakresu żądanych przez rzecznika od wnioskodawców informacji. Odnosząc się do pytania nr 4 uprzejmie informuję, że minister rodziny, pracy i polityki społecznej nie prowadzi z rzecznikiem praw dziecka korespondencji w przedmiotowym zakresie. Jednocześnie należy wskazać, że wydając opinię, rzecznik nie jest w żaden sposób zależny od stanowiska resortu rodziny. W odniesieniu do pytania nr 5 uprzejmie informuję, że w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej nie są obecnie prowadzone prace legislacyjne związane ze zmianą przepisów dotyczących wydawania zezwoleń na prowadzenie placówek opiekuńczo-wychowawczych. Należy jednak zaznaczyć, że minister rodziny, pracy i polityki społecznej prowadzi ewaluację funkcjonowania systemu pieczy zastępczej w Polsce i podejmuje niezbędne działania w celu zagwarantowania jego poprawnego działania. Wszelkie propozycje zmian legislacyjnych zostaną poddane szerokim konsultacjom społecznym. Mam nadzieję, że powyższe wyjaśnienia zostaną uznane za satysfakcjonujące i wyczerpujące. Z wyrazami szacunku z up. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Aleksandra Gajewska Sekretarz Stanu