Interpelacja w sprawie zapaści w realizacji programu "Czyste Powietrze"

Interpelacja w sprawie zapaści w realizacji programu "Czyste Powietrze" Interpelacja nr 14520 do ministra klimatu i środowiska w sprawie zapaści w realizacji programu "Czyste Powietrze" Zgłaszający: Maciej Małecki, Paweł Sałek, Wojciech Michał Zubowski Data wpływu: 07-01-2026 Szanowna Pani Minister, w ostatnich miesiącach do parlamentarzystów docierają liczne skargi beneficjentów oraz wykonawców uczestniczących w Programie Priorytetowym „Czyste Powietrze”. Napływające sygnały wskazują na możliwość występowania poważnych nieprawidłowości w zakresie stosowania przepisów programu, w szczególności w odniesieniu do ochrony praw nabytych beneficjentów oraz zasady niedziałania prawa wstecz. Zgłaszane problemy dotyczą w szczególności: postępującej biurokratyzacji, stanowiącej istotne utrudnienie zarówno dla beneficjentów, jak i dla instytucji publicznych, stosowania nowych zasad rozliczeń do wniosków złożonych w poprzednich edycjach programu, stosowania procedur niemających umocowania w regulaminie programu ani w przepisach prawa powszechnie obowiązującego, żądania dokumentów niewynikających z regulaminu lub instrukcji do wniosku, rozbieżnych interpretacji regulaminu pomiędzy wojewódzkimi funduszami ochrony środowiska i gospodarki wodnej, obniżania kwot dotacji po zrealizowaniu prac objętych umową o dofinansowanie. Na posiedzeniu Parlamentarnego Zespołu ds. Rozwoju i Wsparcia Przedsiębiorstw, prowadzonego przez panią poseł Agnieszkę Annę Soin, oraz Parlamentarnego Zespołu na rzecz Wspierania Przedsiębiorczości i Patriotyzmu Ekonomicznego, którego przewodniczącym jest pan poseł Andrzej Gawron, przedstawiciele Ministerstwa Klimatu i Środowiska oraz Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej potwierdzili, że: w regulaminie programu obowiązującym w latach 2023-2024 nie funkcjonowały ceny maksymalne dla prac termomodernizacyjnych - rozliczenie następowało w formule ryczałtowej, średnie ceny rynkowe zostały wprowadzone dopiero regulaminem obowiązującym od dnia 31 marca 2025 r., beneficjentom, którzy zawarli umowy w latach 2023-2024 na podstawie regulaminu przewidującego rozliczenie ryczałtowe, obecnie obniża się kwoty dotacji poprzez zastosowanie stawek z 2025 r., w praktyce stanowi to zastosowanie prawa wstecz, co zostało wprost przyznane przez przedstawicieli MKiŚ i NFOŚiGW podczas posiedzenia zespołu parlamentarnego. W konsekwencji tysiące beneficjentów - w przeważającej mierze gospodarstw domowych o najniższych dochodach - pozostaje obecnie bez wypłaty obiecanych środków, oczekując miesiącami na rozliczenie lub otrzymując decyzje znacząco obniżające kwoty uprzednio zaakceptowane w umowach. W związku z powyższym niezbędne jest uzyskanie od MKiŚ oraz NFOŚiGW jasnych, jednoznacznych i wyczerpujących odpowiedzi. Pytania zawarte w niniejszej interpelacji opierają się na analizie obowiązujących oraz historycznych dokumentów regulujących zasady przyznawania i rozliczania dotacji w ramach Programu Priorytetowego „Czyste Powietrze”. W szczególności odwołujemy się do: 1. Regulaminu naboru wniosków Programu Priorytetowego „Czyste Powietrze” We wszystkich wersjach obowiązujących w latach 2023-2024 oraz w wersji obowiązującej od 31 marca 2025 r., w tym w zakresie: zasad kwalifikowalności kosztów, warunków oceny formalnej i merytorycznej, terminów realizacji i rozliczania inwestycji, braku cen maksymalnych w edycjach 2023–2024, wprowadzenia tabel średnich cen dopiero w edycji 2025. Regulamin oraz jego załączniki stanowią wyłączną podstawę oceny wniosku oraz wniosku o płatność. 2. Załączników do regulaminu programu, w szczególności: Załącznika nr 2 – Zasady dofinansowania i kwalifikowania kosztów, Załącznika nr 2A (KPO) – Warunki kwalifikowalności kosztów inwestycji finansowanych z Krajowego Planu Odbudowy, Załącznika nr 2B (FEnIKS) – Warunki kwalifikowalności kosztów projektów finansowanych z programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat i Środowisko. Załączniki te: nie przewidywały cen maksymalnych w latach 2023–2024, precyzyjnie określały katalog dokumentów wymaganych od beneficjentów, nie dawały podstaw do żądania dokumentów niewskazanych w regulaminie. 3. Wniosków o dotację i wniosków o płatność (CP, KPO, FEnIKS) oraz ich instrukcji Dokumenty te jednoznacznie określają: wymagane dokumenty, sposób wypełniania wniosków, zakres informacji, których WFOŚiGW może żądać od beneficjenta. Fundusze nie są uprawnione do żądania dokumentów niewymienionych w regulaminie ani instrukcjach. 4. Umów o dofinansowanie zawieranych w latach 2023-2024 Umowy te wiążą obie strony i opierają się wyłącznie na regulaminie obowiązującym w dniu ich podpisania. Późniejsze zmiany regulaminu nie mogą ograniczać praw nabytych beneficjentów. 5. Kodeksu postępowania administracyjnego W szczególności art.: 7 - zasada legalizmu, 8 - zasada pogłębiania zaufania obywateli do państwa, 9 - obowiązek informacyjny, 77 - obowiązek wyczerpującego zebrania materiału dowodowego, 107 - wymogi dotyczące uzasadnienia decyzji administracyjnej. Praktyki polegające na obniżaniu dotacji, stosowaniu nowych tabel cenowych do wcześniejszych umów oraz wstrzymywaniu wypłat naruszają wskazane zasady. 6. Konstytucji RP W szczególności: art. 2 - zakaz działania prawa wstecz, art. 7 - zasada legalizmu, art. 32 - zasada równości wobec prawa, art. 64 - ochrona praw majątkowych. 7. Komunikatu NFOŚiGW z dnia 10 lipca 2025 r. (tzw. „Dekalog”) Dokument ten ma charakter instrukcyjny, nie stanowi źródła prawa ani nie został włączony do regulaminu (KPO, FEnIKS), a mimo to bywa stosowany przez WFOŚiGW jako podstawa oceny wniosków o płatność. W związku z powyższym kierujemy do MKiŚ oraz NFOŚiGW następujące pytania: Kto, kiedy i na podstawie jakich dokumentów prawnych podjął decyzję o wprowadzeniu średnich cen rynkowych do oceny wniosków o płatność (KPO i FEnIKS) w sprawach, które były już w obiegu prawnym, tj. w których zawarto umowy na podstawie poprzedniej wersji regulaminu? Czy została przygotowana wewnętrzna lub zewnętrzna analiza prawna zasadności i dopuszczalności tego typu rozwiązań? Jeżeli tak, proszę o jej udostępnienie. Czy Ministerstwo Klimatu i Środowiska uznaje, że obecna praktyka stosowana przez WFOŚiGW - polegająca na obniżaniu dotacji, mimo zawartych umów, stosowaniu nowych tabel do wcześniejszych umów oraz wstrzymywaniu wypłat - jest zgodna z prawem, sprawiedliwa społecznie i etyczna? Czy beneficjenci, którzy zawarli umowy z WFOŚiGW, zostali poinformowani przez WFOŚiGW, że od określonego dnia będą wobec nich stosowane „ceny rynkowe” wstecz, mimo posiadania umowy opartej na regulaminie niewprowadzającym takich cen? Jeżeli środki na wypłatę dotacji były zabezpieczone zgodnie z umową, to na jaki cel i do jakich podmiotów kierowana jest obecnie część środków, która jest obniżana (potrącana) beneficjentom oraz podmiotom działającym w ich imieniu? Jak MKiŚ odniesie się do zarzutu, że obniżanie kwot dofinansowania od wskazanego momentu stanowi naruszenie konstytucyjnej zasady równości obywateli wobec prawa? W praktyce część beneficjentów, korzystająca z tego samego programu i tego samego regulaminu, otrzymała inny poziom dofinansowania oraz była rozliczana w dłuższych terminach, mimo obowiązywania identycznych postanowień regulaminowych. Czy planowana jest analiza wsteczna wniosków o płatność już wypłaconych, realizowanych na podstawie regulaminu sprzed 31 marca 2025 r., w celu zastosowania analogicznych kryteriów nowego regulaminu i ewentualnego obniżenia dotacji? Czy MKiŚ oraz NFOŚiGW mają świadomość, że beneficjenta nadal wiąże (zaakceptowana przez WFOŚiGW) umowa z wykonawcą, a wykonawca - działając na jej podstawie - może domagać się od beneficjenta dopłaty różnicy wynikającej z obniżenia dotacji? Należy podkreślić, że w dużej mierze są to beneficjenci najubożsi, korzystający z najwyższego poziomu dofinansowania. Czy istnieje plan ponownej weryfikacji wniosków o płatność w celu przywrócenia pierwotnego poziomu dotacji określonego w zatwierdzonej umowie o dofinansowanie? Czy istnieje dokument taki jak „Księga Procedur”? Jeżeli tak, na jakiej podstawie prawnej został wprowadzony? Czy został wpisany do regulaminu PPCP lub innego dokumentu strategicznego? Jeżeli nie — z jakiego powodu nie został ujęty w regulaminie? Czy instytucje europejskie wyraziły zgodę na stosowanie „Księgi Procedur” przy ocenie wniosków? Czy w procesie jej opracowania uczestniczył Bank Światowy? Czy MKiŚ oraz NFOŚiGW rozumieją i potwierdzają, że wskazane wyżej działania są niezgodne z zasadą niedziałania prawa wstecz oraz zasadą ochrony praw nabytych? Jaki centralny organ administracji rządowej jest właściwy i zdolny do zapewnienia jednolitego, literalnego stosowania przez wszystkie 16 WFOŚiGW regulaminu programu „Czyste Powietrze” oraz tzw. „dekalogu” (dziewięciu punktów) opublikowanego w komunikacie NFOŚiGW z dnia 10.07.2025r.: https://czystepowietrze.gov.pl/wazne-komunikaty/usprawnienie-procedurrozpatrywania-wnioskow-o-platnosc ? Jeżeli organem tym jest MKiŚ, czy potwierdza, że „dekalog” powinien być literalnie stosowany przez każdy WFOŚiGW? Jakie dokumenty są niezbędne do złożenia i prawidłowego rozliczenia wniosku o płatność zgodnie z regulaminem Programu „Czyste Powietrze” obowiązującym w 2023 r. oraz w 2024 r.? Czy zakres tych dokumentów uległ zmianie po 31 marca 2025 r.? Czy MKiŚ jest świadome, że WFOŚiGW, dokonując oceny wniosków o płatność, wymagają od beneficjentów dokumentów niewymaganych regulaminem? Jeżeli tak, jaka jest podstawa prawna żądania dodatkowej dokumentacji oraz materiału dowodowego, skoro w regulaminie obowiązującym w dniu zawarcia umowy takie dokumenty nie były wymagane? Jeżeli podstawą są tzw. szczególne przypadki przewidziane w regulaminie, proszę o wskazanie katalogu tych przypadków, w których WFOŚiGW może żądać dodatkowych wyjaśnień - z doświadczeń przedsiębiorców wynika bowiem, że jest to standardowa praktyka, a nie sytuacja wyjątkowa. Jaki jest stan środków na rachunkach NFOŚiGW oraz wszystkich WFOŚiGW przeznaczonych na program „Czyste Powietrze”, z podziałem na FEnIKS i KPO (w tym zaliczki na poczet KPO wypłacane przez Polski Fundusz Rozwoju) - w ujęciu miesięcznym od 1.01.2023 r. do 1.11.2025 r.? Proszę o przekazanie stanu rachunków na pierwszy dzień każdego miesiąca. Czy na etapie uruchamiania programu „Czyste Powietrze” finansowanego ze środków FEnIKS twórcy programu byli świadomi, że terminy określone w regulaminie są w praktyce nierealne do dotrzymania? Na podstawie jakich danych i statystyk z poprzednich edycji ustalono regulaminowe terminy rozpatrzenia i rozliczenia wniosku? Jaka odpowiedzialność prawna spoczywa na osobie rozpatrującej wniosek? Czy WFOŚiGW prowadzą analizę produktywności w przeliczeniu na jednego pracownika? Jeżeli tak, proszę o ich przedstawienie osobno dla każdego z 16 WFOŚiGW. Czy urzędnicy oceniający wnioski zostaną pociągnięci do odpowiedzialności za wyrażenie zgody na wypłatę zaliczek przekraczających 50% kwoty dofinansowania? Jaka odpowiedzialność prawna spoczywa na zarządach funduszy? Jakie wydatki na kampanie reklamowe poniosły MKiŚ oraz NFOŚiGW w okresie od 01.01.2025 r. do 25.11.2025 r. w związku z promocją programu „Czyste Powietrze”? Proszę o zestawienie z podziałem na miesiące, kanały komunikacji oraz platformy internetowe, w tym w szczególności media społecznościowe. Jakie wydatki poniosły MKiŚ oraz NFOŚiGW w okresie od 01.01.2025 r. do 25.11.2025 r. na działania mające na celu przeciwdziałanie dezinformacji wokół programu „Czyste Powietrze”? Proszę o zestawienie z podziałem na miesiące i platformy. Jakie wydatki na kampanie reklamowe poniosły MKiŚ oraz NFOŚiGW w okresie od 01.01.2025 r. do 25.11.2025 r. na promocję rzetelnych wykonawców w ramach programu „Czyste Powietrze”? Proszę o zestawienie z podziałem na miesiące i platformy. Czy oraz w jakiej wysokości zabezpieczono środki na odszkodowania dla beneficjentów lub wykonawców z tytułu nieterminowej wypłaty środków w stosunku do terminów wynikających z regulaminu? Czy planowane są prace legislacyjne wprowadzające mechanizm naliczania odsetek w przypadku opóźnień w wypłacie dotacji na rzecz beneficjentów oraz podmiotów działających w ich imieniu? Proszę o informację dotyczącą statystyk wniosków o płatność w programie „Czyste Powietrze”. Proszę o przedstawienie danych w tabeli zbiorczej oraz w podziale na województwa, obejmującej: a) liczbę złożonych wniosków o płatność oraz łączną kwotę wnioskowaną, b) liczbę wniosków wypłaconych w całości (100% kwoty wnioskowanej) oraz łączną kwotę wypłat - według stanu na dzień 25.11.2025 r., c) liczbę wniosków wypłaconych w kwocie niższej niż kwota dotacji określona w umowie („ucięty wniosek”) - według stanu na dzień 25.11.2025 r., d) liczbę wniosków niewypłaconych w żadnej kwocie - według stanu na dzień 25.11.2025 r. Proszę o przedstawienie danych osobno dla wniosków złożonych w 2023 r., 2024 r. i 2025 r., w podziale na miesiące (również w okresie zawieszenia programu) oraz na grupy dofinansowania. Proszę o informację dotyczącą statystyk dyspozycji wypłaty zaliczek w programie „Czyste Powietrze”. Proszę o przedstawienie danych w tabeli zbiorczej oraz w podziale na województwa, obejmującej: a) liczbę złożonych dyspozycji wypłaty zaliczek oraz łączną kwotę wnioskowaną, b) liczbę dyspozycji wypłaconych w całości (100% kwoty wnioskowanej) oraz łączną kwotę wypłat - według stanu na dzień 25.11.2025 r., c) liczbę dyspozycji niewypłaconych w żadnej kwocie - według stanu na dzień 25.11.2025 r. Proszę o przedstawienie danych osobno dla wniosków złożonych w 2023 r., 2024 r. i 2025 r., w podziale na miesiące, również w okresie zawieszenia programu. Jaki jest średni czas podjęcia czynności w sprawie wypłaty środków, wyrażony w dniach (od złożenia wniosku o płatność do pierwszej odpowiedzi funduszu, np. wezwania do uzupełnienia lub wypłaty środków), w odniesieniu do wniosków o płatność końcową złożonych w okresie od 01.01.2023 r. do 25.11.2025 r.? Jaki jest średni czas odpowiedzi funduszu na uzupełnienie wniosku, wyrażony w dniach (od złożenia uzupełnienia do odpowiedzi funduszu, np. kolejnego wezwania do uzupełnienia lub wypłaty środków), w odniesieniu do wniosków o płatność końcową złożonych w okresie od 01.01.2023 r. do 25.11.2025 r.? Jaki jest średni czas wypłaty środków, wyrażony w dniach (od złożenia pierwszego wniosku o płatność do wypłaty środków), w odniesieniu do wniosków o płatność końcową złożonych w okresie od 01.01.2023 r. do 25.11.2025 r.? Jaki jest średni czas oczekiwania na wypłatę środków, wyrażony w dniach (od złożenia dyspozycji wypłaty zaliczki do wypłaty środków na rachunek), w odniesieniu do dyspozycji wypłaty zaliczek złożonych w okresie od 01.01.2023 r. do 25.11.2025 r.? Kto podjął decyzję o wprowadzeniu limitów jednostkowych dla termomodernizacji bez okresu przejściowego? Ile spraw dotyczących nieuczciwych wykonawców w programie zostało skierowanych do prokuratury i ilu podmiotów dotyczyły? Ile z tych spraw zostało umorzonych? Jakie działania planuje się podjąć w celu ochrony uczciwych wykonawców (stanowiących większość branży), którzy prawidłowo zrealizowali inwestycje, tak aby nie doprowadzać do ich bankructwa? Czy MKiŚ planuje utworzenie listy rekomendowanych wykonawców? Jakie kryteria wpisu na taką listę są rozważane? Czy instytucje europejskie są informowane o tym procesie, biorąc pod uwagę, że może on wpływać na warunki konkurencji rynkowej? Czy od 2018 r. w jakiejkolwiek analizie Banku Światowego (bądź innego podmiotu doradczego), także w formie ustnej, pojawiła się rekomendacja konieczności zaakceptowania określonego poziomu tzw. „złych wniosków”? Ile firm wykonawczych posiada przeterminowane (niezłożone w terminie) wnioski o płatność? Proszę o informację w podziale na miesiące - według stanu na pierwszy dzień każdego miesiąca - dla każdego miesiąca, w którym upływał termin złożenia wniosku o płatność, począwszy od 01.01.2023 r. (np. 01.01.2025 r. - 100 niezłożonych wniosków; 01.02.2025 r. - 120 niezłożonych wniosków itd.). Czy planowane jest wdrożenie prostego podglądu statusu wniosku na wzór strony „ekostatus” w innych województwach (rozwiązanie funkcjonujące obecnie w WFOŚiGW w Krakowie)? Czy planowane jest wprowadzenie jednolitego systemu teleinformatycznego do obsługi PPCP? Ile wpłynęło odwołań od decyzji o cofnięciu dotacji po kontroli i ile z nich zostało rozpatrzonych pozytywnie? Proszę o podział na miesiące oraz województwa, w okresie od 01.01.2023 r. do 25.11.2025 r. Czy po wydarzeniach z dnia 28 listopada 2024 r., kiedy decyzją pani minister oraz prezesa NFOŚiGW jednym poleceniem wstrzymano program „Czyste Powietrze” na podstawie przypuszczeń o rzekomo masowej skali nadużyć - które ostatecznie okazały się marginalne - wykonawcy i beneficjenci mogą otrzymać gwarancję, że program nie będzie w przyszłości wstrzymywany z dnia na dzień na podstawie subiektywnych ocen? Innymi słowy: czy planowane jest wprowadzenie procedur zabezpieczających rynek przed ponownym paraliżem wynikającym z pochopnych decyzji? Jakie konsekwencje finansowe i prawne grożą Polsce w przypadku niespełnienia celów programu, przy założeniu, że według aktualnego tempa realizacji oraz poziomu zainteresowania ich osiągnięcie może okazać się niemożliwe? Mając na uwadze skalę problemu, możliwe naruszenie zasady ochrony praw nabytych oraz trudną sytuację dziesiątek tysięcy beneficjentów i wykonawców, prosimy o pilne i jednoznaczne odniesienie się do przedstawionych pytań. Uważamy, że jedynie pełna transparentność działań MKiŚ i NFOŚiGW pozwoli odbudować zaufanie obywateli do instytucji publicznych oraz przywrócić prawidłowe funkcjonowanie programu „Czyste Powietrze”. Z poważaniem