Interpelacja w sprawie zabezpieczenia finansowego dla środowiskowych domów samopomocy w roku 2024 i latach następnych

Interpelacja w sprawie zabezpieczenia finansowego dla środowiskowych domów samopomocy w roku 2024 i latach następnych Interpelacja nr 1437 do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej w sprawie zabezpieczenia finansowego dla środowiskowych domów samopomocy w roku 2024 i latach następnych Zgłaszający: Łukasz Horbatowski, Marek Jan Chmielewski Data wpływu: 12-02-2024 Szanowna Pani Minister, pragniemy poruszyć kwestię działań na rzecz poprawy finansowania ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi. Takowy ośrodek - Powiatowy Środowiskowy Dom Samopomocy - znajduje się m.in. w Głogowie. Sprawa, którą przedstawimy tyczy się jednak większości tego typu placówek w Polsce, co zostało poruszone m.in. podczas I Ogólnopolskiej Konferencji Środowiskowych Domów Samopomocy w Krakowie (25-26.09.2023 r.) oraz w toku bieżących konsultacji prowadzonych z ośrodkami wsparcia przez koordynatorów na terenie poszczególnych województw. Powiatowy Środowiskowy Dom Samopomocy w Głogowie stanowi powiatową jednostkę organizacyjną. Realizuje zadania z zakresu administracji rządowej, określone w ustawie o pomocy społecznej z dnia 12.03.2004 r., ustawie o ochronie zdrowia psychicznego z dnia 19.08.1994 r. z późn. zm. oraz rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 9.12.2010 r. w sprawie środowiskowych domów samopomocy (z późn. zm.). Jest to placówka dziennego pobytu zapewniająca wsparcie życiowe i społeczne dla 60 osób przewlekle psychicznie chorych i/lub z niepełnosprawnością intelektualną. Głównym celem działania "Domu" jest stałe poprawianie funkcjonowania osób, przy jednoczesnym umożliwieniu im pozostawania w naturalnym środowisku społecznym. Realizacja przyjętych założeń programowych odbywa się poprzez prowadzenie różnorodnych form aktywizacji kondycji psychofizycznych. Dom świadczy usługi w ramach indywidualnych i zespołowych treningów samoobsługi i treningów umiejętności społecznych, polegających na nauce, rozwijaniu lub podtrzymaniu umiejętności w zakresie czynności dnia codziennego i funkcjonowania w życiu społecznym. Działalność ta jest alternatywą dla pobytu w domu pomocy społecznej, a także możliwością zdobycia przez osoby z zaburzeniami psychicznymi nowych umiejętności i kompetencji, które pozwalają na poszerzenie zakresu samodzielności, a nawet podjęcie zatrudnienia. Dom funkcjonuje jako zadanie zlecone - finansowane z dotacji wojewody (w tym przypadku dolnośląskiego). Pomimo złożoności realizowanych zadań obecny poziom finansowania - w wysokości 2.250,40 zł na 1 uczestnika - jest nieadekwatny do zmian, które zaszły w gospodarce w ostatnich latach, a także do uzasadnionych potrzeb i niestety, nie gwarantuje stabilizacji finansowej. Głogowski dom jest duży, przeznaczony dla 60 podopiecznych, na dzień 31.01.2024 r. wydanych było 61 decyzji kierujących, a w roku 2023 r. dom swoją pomocą objął aż 69 osób. Dom funkcjonuje codziennie w godzinach od 7:00 do 17:00, i codziennie też zapewnia swoim uczestnikom gorący posiłek (koszt w 2023 r. - 40.601,00 zł). Dodatkowo, w związku z posiadanym środkiem transportu, umożliwiającym mieszkańcom gmin wiejskich dostęp do usług świadczonych w PŚDS w Głogowie, codziennie na terapię dowożonych jest 18 osób z niepełnosprawnością. Wykorzystywany bus przejeżdża codziennie ok. 230-250 km, a koszty paliwa w ubiegłym roku wyniosły prawie 32.800,00 zł. Zwiększone koszty utrzymania (energia cieplna w 2023 r. - 125.814,00 zł, energia elektryczna - 15.250 zł) powodują już w chwili obecnej znaczne trudności w planowaniu i wykonywaniu budżetu, a w konsekwencji uszczuplenie puli środków przeznaczonych na proces terapeutyczny uczestników, co z czasem może wpłynąć na obniżenie standardu świadczonych usług. W takiej sytuacji coraz trudniej jest realizować poszczególne zadania, a ze względu na wzrost cen towarów i usług realizacja działalności jest możliwa jedynie poprzez ograniczenie innych form aktywizacji uczestników. Na trudną sytuację finansową jednostek ma również wpływ znaczny wzrost stawki minimalnego wynagrodzenia za pracę, który w Głogowie, i nie tylko, spowodował konieczność - w celu wyeliminowania całkowitego spłaszczenia wynagrodzeń pracowników - wzrostu kosztów wynagrodzeń o wskaźnik 10%. Sytuacja ta powoduje, iż przy niezmienionej dotąd kwocie dotacji z budżetu państwa, udział planowanych wydatków na wynagrodzenia wraz z pochodnymi znacząco zwiększył się się w stosunku do całości planowanych wydatków - w tym kosztem innych pozycji planu finansowego, a przede wszystkim na opłacenie kosztów mediów, w tym zakup energii cieplnej i elektrycznej, na które kwota ujęta w planie wydatków jednostki na 2024 r. zabezpieczy jedynie koszty na pierwszą połowę roku działalności jednostki. W związku z podniesieniem stawki minimalnej wynagrodzenia dochodzi do spłaszczenia wynagrodzeń specjalistów. Tymczasem realizacja zadań w środowiskowych domach wymaga kadry z odpowiednimi kwalifikacjami i predyspozycjami osobowościowymi, niezbędnymi w pracy z osobami z niepełnosprawnością. Nie znajduje to jednak odzwierciedlenia w wysokości wynagrodzenia, czy rekompensacie za specyficzne, trudne warunki pracy (skrócony czas pracy, dodatkowy urlop, dodatki specjalne, itp.), co ma miejsce w innych instytucjach działających na rzecz osób z zaburzeniami psychicznymi. Jednocześnie zauważalny jest spadek zainteresowania zatrudnieniem w ośrodkach wsparcia - co wiąże się z brakiem stabilizacji i poczucia bezpieczeństwa dla uczestników terapii, a co za tym idzie - mniejszą skutecznością procesów terapeutycznych. Przykład głogowskiego PŚDS pokazuje też duże wyzwanie, z którym jednostka musi się zmierzyć w 2024 r., a są to wypłaty odpraw emerytalnych i nagród jubileuszowych. Są to zobowiązania wymagalne, na które bardzo trudno wygospodarować środki w budżecie, bez ograniczenia środków na realizację procesu terapeutycznego i wynagrodzenia pracowników, co jest krzywdzące zarówno dla uczestników jak i zespołu wspierająco-aktywizującego. Konsekwencją znacznie zwiększonych kosztów utrzymania działalności jest uszczuplenie puli środków przeznaczonych na proces terapeutyczny uczestników, co z czasem może wpłynąć na obniżenie standardu świadczonych usług i działać niekorzystnie na osoby z niepełnosprawnością. Powyższa sytuacja jest odzwierciedleniem aktualnych problemów ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi. Zwracamy się z prośbą o podjęcie działań mających na celu poprawę funkcjonowania środowiskowych domów samopomocy, które w znaczącym stopniu przyczyniają się do zmniejszania kosztów państwa, związanych z koniecznością częstej hospitalizacji osób z zaburzeniami psychicznymi, czy też z koniecznością umieszczania tych osób w specjalistycznych domach pomocy społecznej. Prosimy również o odpowiedzi na poniższe pytania: Jakie działania planuje ministerstwo na rzecz zwiększenia finansowania środowiskowych domów samopomocy, w obliczu rosnących kosztów utrzymania i konieczności zapewnienia wysokiej jakości usług dla osób z zaburzeniami psychicznymi? Czy w ramach zaplanowanych prac ministerstwa rozważane są zmiany w przepisach dotyczących finansowania zadań zleconych, tak aby lepiej odzwierciedlały one aktualne potrzeby i koszty funkcjonowania środowiskowych domów samopomocy? Jak ministerstwo zamierza wspierać środowiskowe domy samopomocy w pokrywaniu rosnących kosztów związanych z wynagrodzeniami pracowników, szczególnie w kontekście podwyżek minimalnego wynagrodzenia i konieczności zatrudniania wykwalifikowanej kadry? Czy planowane są dodatkowe formy wsparcia dla środowiskowych domów samopomocy, które zmagały się z wyjątkowymi wyzwaniami finansowymi, takimi jak koszty odpraw emerytalnych i nagród jubileuszowych, czy wysokimi kosztami za energię cieplną czy elektryczną, które znacząco obciążyły budżet jednostek? W jaki sposób ministerstwo zamierza rozwiązać problem spadającego zainteresowania zatrudnieniem w sektorze wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi, co może negatywnie wpływać na jakość i skuteczność oferowanych terapii? Jakie kroki podejmowane są na szczeblu rządowym w celu zapewnienia stabilności finansowej środowiskowych domów samopomocy, tak aby mogły one kontynuować swoją działalność bez ograniczania zakresu usług oferowanych uczestnikom? Czy istnieją plany dotyczące przeglądu i aktualizacji wskaźników finansowania na uczestnika w środowiskowych domach samopomocy, w celu lepszego dostosowania ich do realnych kosztów funkcjonowania tych jednostek? W jaki sposób Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej planuje współpracować z lokalnymi władzami i innymi zainteresowanymi stronami, aby zwiększyć efektywność wsparcia oferowanego przez środowiskowe domy samopomocy? Czy przewidziane są jakieś konkretne programy lub inicjatywy mające na celu poprawę jakości życia osób z zaburzeniami psychicznymi poprzez lepsze finansowanie i wsparcie środowiskowych domów samopomocy? Z poważaniem

Odpowiedź na interpelację w sprawie zabezpieczenia finansowego dla środowiskowych domów samopomocy w roku 2024 i latach następnych Odpowiedź na interpelację nr 1437 w sprawie zabezpieczenia finansowego dla środowiskowych domów samopomocy w roku 2024 i latach następnych Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Paweł Zgórzyński Warszawa, 07-03-2024 Szanowny Panie Marszałku, odpowiadając na interpelację nr 1437 Posłów Łukasza Horbatowskiego oraz Marka Jana Chmielewskiego w sprawie zabezpieczenia finansowego dla środowiskowych domów samopomocy w roku 2024 i latach następnych, przekazuję następujące wyjaśnienia. Zgodnie z ustawą z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2023 poz. 901, z późn. zm.) prowadzenie ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi jest zadaniem zleconym jednostkom samorządu terytorialnego z zakresu administracji rządowej. W związku z powyższym rozwój tych ośrodków wsparcia oraz ich bieżące utrzymanie, finansowane jest ze środków budżetu państwa. Wojewodowie w swoich budżetach, w ramach ustawy budżetowej, mają zaplanowane środki na finansowanie działalności bieżącej tych jednostek w danym roku. Co miesiąc przekazują jednostkom samorządu terytorialnego miesięczną dotację na bieżące funkcjonowanie ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi, w tym na realizację usług w ośrodku, utrzymanie lokalu ośrodka wraz z kosztami eksploatacyjnymi oraz zatrudnienie kadry. Zgodnie z art. 51c ust 2 ustawy o pomocy społecznej miesięczna kwota dotacji z budżetu państwa przeznaczona na pokrycie bieżących kosztów prowadzenia środowiskowych domów samopomocy ustalana jest jako iloczyn aktualnej liczby osób korzystających z usług w tych ośrodkach oraz średniej miesięcznej wojewódzkiej kwoty dotacji na jednego uczestnika, nie wyższa jednak niż średnia miesięczna kwota dotacji wyliczona dla województwa. Wojewoda corocznie ustala średnią miesięczną wojewódzką kwotę dotacji na jednego uczestnika ośrodka wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi dla środowiskowych domów samopomocy w wysokości nie niższej niż 250% kryterium dochodowego, o którym mowa w art. 8 ust. 1 pkt 1 ww. ustawy. Zgodnie z obowiązującym w 2024 r. kryterium dochodowym miesięczna kwota dotacji na uczestnika nie może być niższa niż 1940 zł. Ponadto, należy zauważyć, że zgodnie z art. 51 c ww. ustawy o pomocy społeczne kwota dotacji na 1 uczestnika środowiskowego domu samopomocy może być zwiększona, nie więcej niż o 30%, na uczestników z niepełnosprawnościami sprzężonymi lub spektrum autyzmu, którzy posiadają orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wraz ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Zwiększenie dotacji na uczestników z niepełnosprawnościami sprzężonymi lub spektrum autyzmu nie może być zatem niższe nić 582 zł. Jednocześnie, zgodnie z art. 51c ust. 4 ustawy o pomocy społecznej miesięczna kwota dotacji z budżetu państwa, może zostać zwiększona nie więcej niż o 20% w zależności od liczby uczestników oraz zakresu, jakości i rodzaju świadczonych usług. Zwiększenie dotacji dla poszczególnych środowiskowych domów samopomocy do 20% może nastąpić jedynie w ramach limitu uwzględnionego w budżecie wojewody na dany rok w Dziale 852 – pomoc społeczna, Rozdziale 85203 – ośrodki wsparcia. Decyzja o zwiększeniu miesięcznej kwoty dotacji należy do właściwego wojewody – dysponenta środków, który w ramach swoich zadań ustala sposób wykonywania zadań z zakresu administracji rządowej realizowanych przez jednostki samorządu terytorialnego oraz sprawuje nadzór nad realizacją zadań samorządu gminnego, powiatowego i województwa, w tym nad jakością działalności jednostek organizacyjnych pomocy społecznej oraz nad jakością usług, dla których minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego określił standardy (art. 22 pkt 1 i 8 ustawy o pomocy społecznej). Mając powyższe na uwadze należy zauważyć, że Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej podjęło działania, w wyniku których w ustawie budżetowej w 2024 r. w budżetach wojewodów w rozdziale 85203 – ośrodki wsparcia zostały zabezpieczone środki na pokrycie bieżącej działalności środowiskowych domów samopomocy w 2024 r. w wysokości 290% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej czyli w wysokości 2 250,40 zł. W związku z powyższym, ostatecznie, w 2024 r. miesięczna kwota dotacji na uczestnika środowiskowego domu ze spektrum autyzmu bądź niepełnosprawnościami sprzężonymi wynosi 2 925,52 zł. Odnosząc się do kwestii zmian przepisów dotyczących finansowania środowiskowych domów samopomocy należy zwrócić uwagę, że obowiązujące regulacje, uzależniające wysokość ww. kwoty dotacji od wysokości kryterium dochodowego, wskazują minimalny poziom kwoty dotacji na uczestnika stanowiący 250% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednocześnie nie określając maksymalnego jej poziomu. Należy zauważyć, że tak skonstruowany przepis umożliwia podnoszenie kwoty dotacji na uczestnika bez konieczności zmiany przepisów ustawy o pomocy społecznej. Dzięki tak skonstruowanemu przepisowi w ustawie budżetowej w 2024 roku zabezpieczono środki na miesięczną dotację na uczestnika w wysokości 290% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej bez konieczności dokonywania zmian zapisu ustawy o pomocy społecznej. Ponadto uprzejmie wyjaśniam, że w przypadku ponoszenia przez środowiskowy dom samopomocy wysokich kosztów związanych z zapewnianiem transportu uczestników do ośrodka uprzejmie wyjaśniam, że wojewoda może na podstawie wspomnianego już art. 51c ust 4 ustawy o pomocy społecznej zwiększyć o 20% kwotę dotacji w zależności od liczby uczestników oraz zakresu, jakości i rodzaju świadczonych usług , w tym m.in. w przypadku ponoszenia kosztów dowozu uczestników. Ostateczna decyzja w sprawie podwyższenia dotacji należy do wojewody czyli, jak zostało to już wyżej wyjaśnione, dysponenta budżetu. Jednakże należy wyjaśnić, że zgodnie z § 20 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej w sprawie środowiskowych domów samopomocy (DZ.U. z 2020 r. poz. 249) dom może dodatkowo zapewniać, w szczególności uczestnikom z zaburzeniami zachowań lub niepełnosprawnością fizyczną, usługi transportowe polegające na dowożeniu na zajęcia z miejsca zamieszkania lub z innego miejsca uzgodnionego z kierownikiem domu i odwożeniu po zajęciach. Należy zwrócić więc uwagę, że usługa transportowa nie jest wymaganym standardem w ośrodkach wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi, a jedynie możliwością wsparcia uczestników w postaci dowożenia na zajęcia i z zajęć do domu. W opinii tut. Resortu niebudzącą wątpliwości formą organizowania transportu dla uczestników środowiskowych domów samopomocy jest zakup usług transportowej. W sytuacji gdy środowiskowy dom samopomocy nie świadczy tego rodzaju usług, dowóz uczestników, dla których jest on niezbędny, może zapewnić gmina lub powiat prowadzące tę jednostkę lub zlecające jej prowadzenie. W takim przypadku gmina lub powiat pokrywają koszty transportu swoich uczestników w ramach zadań własnych. Innym możliwym rozwiązaniem w przypadku, gdy środowiskowy dom samopomocy nie świadczy usług transportowych, jest zorganizowanie odpłatnego transportu, na wniosek zainteresowanych uczestników. Należy również zauważyć, że w związku z całkowitym finansowaniem zadania z budżetu państwa oraz znaczącego zwiększenia kwoty dotacji w ostatnich latach, jeżeli dana jednostka nie organizuje transportu dla uczestników środowiskowego domu samopomocy we własnym zakresie, samorząd powinien przejąć to zadanie i zapewniać transport mieszkańcom ze swojego terenu. Jednocześnie pragnę zapewnić, że zagadnienia dotyczące ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi są w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej traktowane w sposób priorytetowy. Środowiskowe Domy Samopomocy są jednostkami szczególnymi, których uczestnikami są osoby o bardzo specyficznych potrzebach i wymaganiach, w związku z powyższym zatrudniona w tych ośrodkach kadra to pracownicy wysokokwalifikowani, odznaczający się wyjątkowymi umiejętnościami i stanowiący podstawę prawidłowego funkcjonowania tych ośrodków. Wyjaśniam również, że współpraca z lokalnymi władzami w celu zwiększenia efektywności wsparcia oferowanego przez środowiskowe domy samopomocy wpisuje się w zadania wojewody. Zgodnie bowiem z art. 22 ustawy o pomocy społecznej do zadań wojewody należy ustalanie sposobu wykonywania zadań z zakresu administracji rządowej realizowanych przez jednostki samorządu terytorialnego, a także nadzór nad realizacją zadań samorządu gminnego, powiatowego i województwa, w tym nad jakością działalności jednostek organizacyjnych pomocy społecznej oraz nad jakością usług, dla których minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego określił standardy, a także nad zgodnością zatrudnienia pracowników jednostek organizacyjnych pomocy społecznej z wymaganymi kwalifikacjami. Z wyrazami szacunku z up. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Paweł Zgórzyński Podsekretarz Stanu