Interpelacja w sprawie bezdomności młodzieży i młodych dorosłych oraz braku systemowych rozwiązań wspierających tę grupę

Interpelacja w sprawie bezdomności młodzieży i młodych dorosłych oraz braku systemowych rozwiązań wspierających tę grupę Interpelacja nr 14048 do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej w sprawie bezdomności młodzieży i młodych dorosłych oraz braku systemowych rozwiązań wspierających tę grupę Zgłaszający: Marta Stożek Data wpływu: 06-12-2025 Szanowna Pani Ministro, zwracam się do Pani z interpelacją dotyczącą pogłębiającego się i wciąż niedostatecznie rozpoznanego problemu kryzysu bezdomności wśród młodzieży i młodych dorosłych. Zjawisko to, mimo że z roku na rok przybiera na sile, nadal pozostaje w Polsce w dużej mierze niewidoczne dla instytucji publicznych oraz nie znajduje odzwierciedlenia w obowiązujących aktach prawnych, strategiach krajowych, ani w konkretnych narzędziach polityki społecznej. Brakuje kompleksowego podejścia, które uwzględniałoby zarówno potrzeby psychologiczne, edukacyjne, zdrowotne, jak i mieszkaniowe wspominanej tu grupy społecznej. Osoby w wieku 18-25 lat znajdują się w niezwykle ważnym, a zarazem wrażliwym okresie swojego życia. Wchodząc w dorosłość, kształtują podstawy samodzielnego bytu, często trwale określając wtedy trajektorię swoich dalszych losów. Współczesne uwarunkowania społeczno-ekonomiczne, takie jak wysokie koszty życia, bańka spekulacyjna na rynku mieszkaniowych, rosnące nierówności klasowe, wymagający rynek pracy, kryzys publicznej służby zdrowia, w tym psychiatrii dziecięcej i młodzieżowej, a także następujące często we wzmiankowanym okresie życia zerwanie więzów rodzinnych, przyczyniają się do zwiększenia liczby młodych osób pozbawionych dachu nad głową. Część z nich to osoby opuszczające instytucje opieki społecznej lub ośrodków leczenia, inne zaś nigdy nie były objęte żadnym wsparciem systemowym – ich sytuacja życiowa pogarszała się stopniowo, często przy biernej postawie instytucji państwowych. Na ten kryzys od lat wskazuje Fundacja po DRUGIE, która prowadzi programy wsparcia skierowane bezpośrednio do tych młodych osób zagrożonych bezdomnością. Dom dla Młodzieży w Warszawie to miejsce zapewniające bezpieczne schronienie, dostęp do terapii, edukacji, doradztwa zawodowego i codziennego wsparcia opiekunów. Fundacja przyjmuje rocznie ok. 300 osób, z których większość nigdy wcześniej nie korzystała z pomocy instytucji państwa. Coraz częściej są to osoby w wieku 18-20 lat, które zgłaszają się po pomoc tuż po osiągnięciu pełnoletności – bezradne i pozostawione same sobie. Dane Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 2024 roku mówią o 1022 osobach w wieku 18-25 lat w kryzysie bezdomności. Jednak dane te nie oddają pełnego obrazu zjawiska – wiele osób ukrywa swój status, przebywa tymczasowo u znajomych, przemieszcza się, unika kontaktu z instytucjami z powodu złych doświadczeń, braku zaufania lub też zwyczajnie nie wie, gdzie zwrócić się o pomoc. W świetle doświadczeń Fundacji po DRUGIE mamy do czynienia ze znacznie większą liczbą młodych ludzi dotkniętych kryzysem bezdomności niż wskazują na to oficjalnie statystyki. W szczególnie trudnej sytuacji są osoby doświadczające problemów ze zdrowiem psychicznym – aż 80% podopiecznych Fundacji po DRUGIE ma za sobą epizody depresyjne, próby samobójcze, samookaleczenia lub długotrwałe stany lękowe. Trafiają do Warszawy po wyjściu ze szpitali psychiatrycznych, z ośrodków terapii uzależnień, z domów dziecka, czasem także po konflikcie z rodziną. Bez systemowego wsparcia grozi im chroniczna bezdomność, uzależnienia, próby odebrania sobie życia i marginalizacja społeczna. W odpowiedzi na ten dramatyczny stan rzeczy, w wielu krajach rozwinięto skuteczny model pomocy „Najpierw Mieszkanie“ (ang. Housing First). Program ten zakłada, że podstawowym warunkiem wyjścia z kryzysu bezdomności jest najpierw zapewnienie stabilnego miejsca zamieszkania, dopiero potem – udzielanie wsparcia psychologicznego, terapeutycznego czy zawodowego. Osoba w kryzysie bezdomności otrzymuje mieszkanie, które odpowiada jej potrzebom – uwzględniając np. lokalizację czy umeblowanie – co tworzy podstawę do dalszej pracy nad sobą. Model ten stanowi odwrócenie tradycyjnej „drabinkowej“ metody, w której osoba szukająca pomocy musi przechodzić przez kolejne stopnie (noclegownia, schronisko, mieszkanie treningowe) zanim otrzyma własny lokal. Koncepcja Housing First uznaje mieszkanie za prawo człowieka, a nie nagrodę za poprawę funkcjonowania. Stabilne miejsce zamieszkania pozwala odbudować poczucie bezpieczeństwa, komfortu, intymności i poczucia wpływu na własne życie. W Polsce ten model nie został dotąd zaadaptowany z myślą o młodzieży – mimo, że to właśnie młode osoby mogłyby najbardziej skorzystać z takiego podejścia, znajdując się w kluczowym dla nich okresie życia, bardzo często będąc narażonymi na wtórną wiktymizację i bezsilność wobec wymogów tradycyjnych programów. Obecna odpowiedź systemowa na problem bezdomności wśród młodych dorosłych sprowadza się do umieszczania ich w instytucjach przeznaczonych dla dorosłych – schroniskach, noclegowniach, gdzie warunki nie są dostosowane do ich sytuacji i potrzeb. Osoby 18-letnie trafiają do placówek razem z osobami starszymi, często z przeszłością kryminalną lub z poważnymi zaburzeniami, co nie tylko nie pomaga, ale wręcz pogłębia ich kryzys. Z kolei obecne programy usamodzielnienia dla wychowanków pieczy zastępczej pozostają niewystarczające – oferowane wsparcie jest ograniczone w czasie, zbyt zbiurokratyzowane, obciążone wieloma warunkami i nieprzystosowane do osób z niepełnosprawnością intelektualną, zaburzeniami psychicznymi czy trudnościami emocjonalnymi. System nie przewiduje także indywidualnego podejścia do osób, które nie spełniają sztywnych kryteriów. Coraz więcej młodych ludzi trafia do organizacji pozarządowych po całym cyklu porażek – nieprzyjęci do mieszkań treningowych, wypisani ze szpitala, wyrzuceni z domu, z poczuciem bycia niechcianymi, niewidzialnymi. Doświadczenie wielu z nich obejmuje długotrwałą przemoc domową, zaniedbanie emocjonalne, brak stabilizacji, migracje wewnętrzne, brak dostępu do edukacji czy leczenia psychiatrycznego. Te doświadczenia nie znikają w dniu 18. urodzin – przeciwnie, mogą się pogłębiać przy bierności aparatu państwowego. Dlatego potrzebujemy nie tylko nowych narzędzi, ale także przedefiniowania myślenia o młodych dorosłych – nie jako o pełnoletnich obywatelach, którzy powinni natychmiast być „samodzielni“, ale jako o grupie, która potrzebuje wsparcia, cierpliwości i odpowiednio dobranej opieki. Kluczowe jest to, aby struktura wsparcia nie była jedynie doraźna, ale długofalowa i zorientowana na proces – dająca szansę na odbudowę utraconego poczucia bezpieczeństwa, tożsamości i godności. W tym celu konieczne jest wzmocnienie zasobów lokalnych społeczności, rozwój dostępnych usług środowiskowych oraz poszerzenie kompetencji pracowników socjalnych i pedagogicznych o umiejętności pracy z młodzieżą w głębokim kryzysie. Istotna jest również integracja systemów – np. współpraca szkół, poradni psychologiczno-pedagogicznych, szpitali psychiatrycznych i organizacji pozarządowych, po to, by wypracować model reagowania na sytuacje zagrożenia kryzysem bezdomności jeszcze przed osiągnięciem przez młodą osobę pełnoletniości. Tylko taka – spójna, przemyślana i elastyczna polityka może prowadzić do realnej zmiany systemowej i ograniczenia liczby młodych osób popadających w chroniczne wykluczenie mieszkaniowe i społeczne. W związku z powyższym proszę o odpowiedź na następujące pytania: Czy ministerstwo planuje wdrożenie systemowych rozwiązań przeciwdziałających bezdomności młodzieży i młodych dorosłych, z uwzględnieniem ich specyficznych potrzeb rozwojowych, psychologicznych, zdrowotnych i edukacyjnych? Czy rozważane jest rozszerzenie istniejących programów wsparcia mieszkaniowego i opiekuńczego na osoby spoza pieczy zastępczej, które zmagają się z bezdomnością, w tym na osoby niewidoczne dla systemu, a znajdujące się w sytuacji skrajnej życiowej destabilizacji? Czy ministerstwo planuje stworzenie ogólnopolskiego programu interwencji kryzysowej dla młodych osób w wieku 18-25 lat, które z dnia na dzień tracą dach nad głową i nie mają dokąd się zwrócić? Czy ministerstwo zamierza opracować strategię współpracy z organizacjami pozarządowymi wyspecjalizowanymi w pracy z młodzieżą w kryzysie, w tym formalne włączenie ich w proces legislacyjny i projektowanie systemu wsparcia? Czy w ramach nowej polityki społecznej ministerstwo planuje opracowanie modelu specjalistycznych domów przejściowych dla młodzieży, uwzględniających potrzebę stabilizacji, terapii i indywidualnego rozwoju? Czy w planach ministerstwa znajduje się przeprowadzenie ogólnopolskich badań dotyczących skali i charakterystyki bezdomności młodzieży, w tym młodych osób LGBT+, osób z niepełnosprawnościami oraz osób opuszczających zakłady lecznicze i resocjalizacyjne? Czy ministerstwo analizuje możliwość wdrożenia modelu „Housing First“ dla młodzieży i młodych dorosłych, z uwzględnieniem specyfiki tej grupy i potrzeby długofalowego, stabilnego zakwaterowania jako podstawy do skutecznej interwencji społecznej i zdrowotnej? Czy ministerstwo rozważa utworzenie międzyresortowego zespołu zadaniowego ds. zapobiegania bezdomności młodzieży, który łączyłby działania resortów zdrowia, edukacji, rodziny i sprawiedliwości? Z wyrazami szacunku Marta Stożek Posłanka na Sejm RP