Interpelacja w sprawie stosowania przepisów ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu wobec przedsiębiorców

Interpelacja w sprawie stosowania przepisów ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu wobec przedsiębiorców Interpelacja nr 13999 do ministra finansów i gospodarki w sprawie stosowania przepisów ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu wobec przedsiębiorców Zgłaszający: Artur Daniel Gierada Data wpływu: 03-12-2025 Szanowny Panie Ministrze, w związku ze stosowaniem przepisów ustawy z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (Dz. U. z 2018 r. poz. 723) zwracam się do Pana Ministra z interpelacją dotyczącą praktycznych skutków tej regulacji dla podmiotów prowadzących działalność gospodarczą. Ustawa, realizując ważny cel w postaci przeciwdziałania przestępczości gospodarczej oraz finansowaniu terroryzmu, nakłada bardzo daleko idące obowiązki na tzw. instytucje obowiązane – w szczególności banki i inne instytucje finansowe – a pośrednio dotyka szerokiego kręgu przedsiębiorców, którzy są ich klientami. W praktyce to właśnie banki, powołując się na przepisy przedmiotowej ustawy, dokonują oceny ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu po stronie swoich klientów oraz decydują o stosowaniu środków takich jak odmowa nawiązania stosunków gospodarczych, wypowiedzenie umów, zaostrzone procedury weryfikacyjne czy blokowanie transakcji. Z informacji napływających z rynku wynika, że praktyka stosowania przepisów ustawy przez instytucje obowiązane – w szczególności banki – bywa postrzegana przez przedsiębiorców jako arbitralna, nadmiernie restrykcyjna i nieproporcjonalna, a niekiedy wręcz prowadzi do faktycznego uniemożliwienia prowadzenia działalności gospodarczej (np. poprzez wypowiedzenie umów rachunku bankowego bez jasnego uzasadnienia, wielomiesięczne blokady operacji płatniczych, odmowę świadczenia podstawowych usług). Działania te często powołują się na „ryzyko AML” lub bliżej nieokreślone „sygnały” czy „zalecenia” o charakterze analitycznym, przy czym dla przedsiębiorcy brak jest przejrzystości co do podstaw podjętych decyzji oraz realnych instrumentów skutecznego zakwestionowania ich zasadności. Jednocześnie ustawa – oprócz kilku wąsko zakreślonych przypadków, takich jak zażalenie na postanowienie w przedmiocie wstrzymania transakcji lub blokady rachunku czy odwołanie od decyzji w sprawie wpisu na listę osób i podmiotów, wobec których stosuje się szczególne środki ograniczające – nie przewiduje odrębnych, dedykowanych środków ochrony prawnej przedsiębiorcy wobec szeregu działań o charakterze analitycznym i informacyjnym, podejmowanych przez generalnego inspektora informacji finansowej oraz instytucje obowiązane na podstawie ich ocen ryzyka. W praktyce może to prowadzić do sytuacji, w której firma doznaje bardzo poważnych konsekwencji gospodarczych (utrata rachunków, kontrahentów, zdolności operacyjnej), bez możliwości poznania przyczyn i zakwestionowania przesłanek, na których oparto daną kwalifikację ryzyka. Rodzi to poważne pytania o zachowanie konstytucyjnie gwarantowanej wolności działalności gospodarczej (art. 20 i 22 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej) oraz o proporcjonalność ingerencji państwa i instytucji obowiązanych w sferę praw podmiotów gospodarczych, a także o istnienie mechanizmów chroniących przedsiębiorców przed nadużyciami lub nadmiernie rygorystycznym, „asekuracyjnym” stosowaniem przepisów ustawy AML. Mając powyższe na uwadze, zwracam się do Pana Ministra z następującymi pytaniami: Jakie działania podejmuje generalny inspektor informacji finansowej, aby realizując zadania określone w ustawie o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, zapewnić jednocześnie poszanowanie konstytucyjnej zasady wolności działalności gospodarczej oraz zasady proporcjonalności ingerencji w prawa przedsiębiorców? Czy w Ministerstwie Finansów oraz w biurze GIIF funkcjonują wewnętrzne wytyczne lub standardy służące równoważeniu celu bezpieczeństwa finansowego państwa z ochroną swobody działalności gospodarczej? Czy prowadzone są przeglądy skutków regulacji AML z perspektywy obciążeń i ryzyka dla legalnie działających podmiotów gospodarczych? Jakie mechanizmy ochrony przedsiębiorców przed arbitralnym traktowaniem ze strony organów państwa (w szczególności generalnego inspektora informacji finansowej oraz prokuratury) uważa ministerstwo za realnie dostępne w obecnym stanie prawnym? Czy w ocenie ministerstwa obecne środki zaskarżenia (w tym zażalenie na postanowienie o wstrzymaniu transakcji lub blokadzie rachunku oraz odwołania w sprawach szczególnych środków ograniczających) zapewniają wystarczający standard ochrony prawnej przedsiębiorców, czy też dostrzegane są w tym obszarze luki wymagające interwencji ustawodawczej? Czy Ministerstwo Finansów rozważa wprowadzenie dodatkowych gwarancji proceduralnych (np. obowiązek zawiadomienia o objęciu podmiotu podwyższonym poziomem ryzyka, prawo do wyjaśnień i stanowiska, procedury „rehabilitacji” podmiotu po wyjaśnieniu wątpliwości)? Czy generalny inspektor informacji finansowej prowadzi jakiekolwiek rejestry, wykazy lub bazy danych podmiotów uznanych za podejrzane albo objęte podwyższonym ryzykiem AML, w tym tzw. listy obserwacyjne, listy podmiotów „wysokiego ryzyka” czy inne zbiory danych wykorzystywane w analizie transakcji i w komunikacji z instytucjami obowiązanymi? Czy generalny inspektor informacji finansowej kieruje do instytucji obowiązanych systemowe instrukcje, sygnały analityczne lub rekomendacje dotyczące określonych branż, sektorów lub grup przedsiębiorstw, w których ryzyko prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu uznawane jest za podwyższone? Jeżeli tak, w jakiej formie są one przekazywane (akty o charakterze ogólnym, zalecenia, komunikaty, wytyczne, tzw. sygnały analityczne), czy są publikowane oraz na jakiej podstawie prawnej się opierają? Czy ministerstwo monitoruje, w jaki sposób tego rodzaju sygnały lub rekomendacje przekładają się na praktykę banków i innych instytucji obowiązanych wobec konkretnych przedsiębiorców (np. częstsze wypowiedzenia umów, blokady rachunków, odmowy świadczenia usług)? Czy prowadzone są analizy ryzyka „nadregulacji” i zjawiska tzw. de-riskingu, polegającego na wycofywaniu obsługi całych branż lub kategorii klientów jako „zbyt ryzykownych”, oraz czy rozważane są mechanizmy przeciwdziałające takim praktykom? Czy Ministerstwo Finansów planuje podjęcie prac legislacyjnych lub regulacyjnych mających na celu: doprecyzowanie zasad komunikacji GIIF z instytucjami obowiązanymi tak, aby minimalizować ryzyko arbitralnego i nieproporcjonalnego traktowania legalnie działających przedsiębiorców, wprowadzenie bardziej przejrzystych mechanizmów informowania przedsiębiorców o przyczynach zakwalifikowania ich działalności jako podwyższonego ryzyka AML oraz zapewnienie im realnych, skutecznych środków ochrony prawnej, wzmocnienie nadzoru nad praktyką stosowania ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu przez banki i inne instytucje obowiązane, w szczególności w kontekście wypowiadania umów rachunków bankowych, blokowania środków oraz odmowy świadczenia usług? Mając na uwadze przedstawione wyżej wątpliwości oraz kluczowe znaczenie skutecznego przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, pragnę podkreślić, że równie istotne jest zapewnienie przedsiębiorcom stabilnych i przewidywalnych warunków prowadzenia działalności gospodarczej, zgodnie z zasadą społecznej gospodarki rynkowej oraz zasadą zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa. Praktyka stosowania przepisów ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, w szczególności w zakresie działań generalnego inspektora informacji finansowej oraz instytucji obowiązanych, ma bezpośredni wpływ nie tylko na sytuację konkretnych podmiotów gospodarczych, lecz także na pewność i bezpieczeństwo obrotu gospodarczego jako całości. Z tego względu kwestie poruszone w niniejszej interpelacji mają niewątpliwie charakter ważnego interesu społecznego – dotyczą bowiem równoważenia potrzeby ochrony bezpieczeństwa finansowego państwa z koniecznością zagwarantowania przedsiębiorcom ochrony przed nadmiernymi, arbitralnymi i nieprzejrzystymi działaniami organów publicznych. Łączę wyrazy szacunku Artur Gierada Poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej