Interpelacja w sprawie potrzeby zmian w systemie wspierania rodziny i organizacji pieczy zastępczej

Interpelacja w sprawie potrzeby zmian w systemie wspierania rodziny i organizacji pieczy zastępczej Interpelacja nr 10000 do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej w sprawie potrzeby zmian w systemie wspierania rodziny i organizacji pieczy zastępczej Zgłaszający: Tadeusz Tomaszewski Data wpływu: 26-05-2025 Gniezno, 26 maja 2025 r. Szanowna Pani Ministro, podczas obrad Komisji ds. Powiatów Stowarzyszenia Gmin i Powiatów Wielkopolski 5 marca 2025 roku, zostały sformułowane propozycje zmian legislacyjnych, które są odpowiedzią na nasilający się kryzys dotyczący niewystarczającej liczby miejsc w pieczy zastępczej w stosunku do potrzeb, wynikających z liczby postanowień sądowych nakazujących umieszczenie w tejże pieczy zastępczej dzieci, wymagających zapewnienia małoletnim bezpiecznego miejsca. W ocenie Komisji ds. Powiatów Stowarzyszenia Gmin i Powiatów Wielkopolski oraz Zarządu Stowarzyszenia Gmin i Powiatów Wielkopolski obecnie nie ma możliwości rozwiązania wskazanej sytuacji kryzysowej w obszarze samej pieczy zastępczej. Wskazują na to: 1) fakt, że większość samorządów gminnych nie utworzyła jeszcze – mimo trzynastu lat obowiązywania ustawy o wspieraniu rodziny – skutecznego systemu wsparcia i pracy z rodziną biologiczną; realnie chroniącego dzieci w sytuacjach wystąpienia kryzysów rodzinnych, skutkujących często zabezpieczaniem dzieci poza rodzinami biologicznymi. Brak realnego systemu wsparcia rodzin biologicznych w samorządach gminnych (choć obliguje do tego samorządy gminne ustawa o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej) wskazujemy jako jedno z podstawowych źródeł narastającego kryzysu i niewystarczalności w stosunku do potrzeb aktualnie zbudowanego systemu pieczy zastępczej ; wskazujemy, że ciągle jeszcze są gminy niezatrudniające asystentów rodzin lub zatrudniające asystentów na kilka godzin tygodniowo w formie umów zleceń (co dla części tych pracowników jest pracą drugoplanową, której nie poświęcają właściwej uwagi); w zdecydowanej większości samorządów gminnych nie są zatrudnieni w ośrodkach pomocy społecznej specjaliści wsparcia rodziny i dziecka np. psycholodzy, pedagodzy, terapeuci itd. W tym zakresie stwierdzono, że brzmienie art. 15 ustawy z 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej Dz.U.2025.0.49 t.j., określającego zakres zadań asystenta rodziny jest niewykonalne przez asystenta rodziny, gdyż tenże asystent, by skutecznie wykonywać zadania ustawy, określone tylko w art. 15, musiałby mieć jednocześnie kwalifikacje psychologa, terapeuty, socjologa, diagnosty, planisty, doradcy zawodowego, doradcy finansowego, pracownika socjalnego, pedagoga, prawnika, itp. Dodatkowo małą efektywność pracy asystenta rodziny nasiliło wprowadzone kilka lat temu obniżenie wymogu minimalnego wykształcenia przy zatrudnianiu asystenta rodzinnego z wyższego na wykształcenie średnie; 2) konieczność utrzymania procesu deinstytucjonalizacji pieczy zastępczej, ograniczającego liczbę miejsc w instytucjonalnej pieczy zastępczej; mimo świadomości potrzeby realizacji deinstytucjonalizacji pieczy zastępczej podkreślano, że została ona przedwcześnie uruchomiona, co wpłynęło i wpływa na obecny kryzys sytuacji systemu wsparcia rodziny i pieczy zastępczej. Wskazano, że przedwcześnie wdrożony proces deinstytucjonalizacji aktualnie doprowadził do sytuacji, w której na ponad 1300 placówek opiekuńczo–wychowawczych w Polsce w ponad połowie (ok. 750) są przekroczone dopuszczalne limity przyjęć . 3) konstatacja, że od kilku lat wyczerpują się możliwości zwiększania liczby miejsc w rodzinnej pieczy zastępczej w skali kraju, zasilanej przez środowiska rodzinne (m.in. w związku ze zmianami systemów wartości z altruistycznych na nastawione na samego siebie, obserwowanymi w Polsce i w całej Europie). W ocenie uczestników obrad komisji do spraw powiatów Stowarzyszenia Gmin i Powiatów Wielkopolski praktyka prowadzenia naboru kandydatów do bycia rodzicem zastępczym wskazuje na stałe zmniejszanie się liczby chętnych do tej funkcji. Liczba aktualnie pozyskiwanych przez Organizatorów Rodzinnej Pieczy Zastępczej kandydatów na rodziców zastępczych wystarczy, i to pod warunkiem zintensyfikowania działań promujących ideę rodzicielstwa zastępczego, zaledwie na odtwarzanie aktualnej liczby rodzin zastępczych , co jest dalece niewystarczające i pogłębi aktualnie rejestrowany kryzys liczby miejsc w pieczy zastępczej. 4) fakt, że w związku z ww. zmianą systemów wartości społecznych następuje też zmniejszanie się liczby przysposobień (adopcji) o 1000 corocznie, czyli w skali procentowo wyższej niż spadek liczby nowych miejsc w pieczy. To zjawisko bezpośrednio zwiększa liczbę dzieci przebywających w pieczy zastępczej. 5) fakt, że obciążenia i skutki popandendemiczne (stany obniżonego nastroju, zaburzenia depresyjne, stany lękowe, zaburzenia lękowe, stany napięcia, zaburzenia zachowania, zaburzenia opozycjo-buntownicze; skutki izolacji rówieśniczej, masowe nadużywanie ekranów i cyberuzależnienia itd.) powodują, że z roku na rok zwiększa się liczba dzieci i młodzieży przeżywających poważne trudności w bieżącym funkcjonowaniu w takiej skali, że rodziny zastępcze, mimo odpowiedniego przygotowania, nie są już w stanie zapewnić tym dzieciom bezpiecznej opieki, co powoduje, że corocznie już ok. 15% umieszczeń w pieczy instytucjonalnej to dzieci, które przychodzą z rodzin zastępczych! Dlatego, w celu poprawy sytuacji dzieci z rodzin doświadczających różnych kryzysów oraz w celu zmniejszenia liczby sytuacji, w których dzieci będą musiały opuszczać swoje środowiska rodzinne, zarekomendowano wprowadzenie w każdej gminie, w każdym ośrodku pomocy społecznej systemowego modelu wspierania rodziny. Jest to model utworzony i sprawdzony w ramach trzynastu lat funkcjonowania rodzinnej pieczy zastępczej. Będzie on oparty w ośrodkach pomocy społecznej, zamiast na pracy pojedynczego asystenta rodziny, na pracy zespołów pracy z rodziną, działających efektywnie (na wzór postanowień rozdziału 4 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej) z uwzględnieniem: 1) diagnozy sytuacji rodzinnej–zespołowej, a nie indywidualnej jak w przypadku asystenta rodziny, 2) cyklicznych cotrzymiesięcznych i copółrocznych ocen sytuacji dziecka w rodzinie, 3) planów pracy z rodziną, aktualizowanych odpowiednio do sytuacji w rodzinie, 4) zespołów pracy z rodziną współpracujących z wieloma specjalistami z różnych obszarów, specjalistami wspierającymi rodziny w rozwiązywaniu ich trudnych sytuacji, 5) oraz dodatkowych narzędzi, wypracowanych w czasie trzynastu lat funkcjonowania systemu pieczy zastępczej: np. szkoleń dla rodziców podnoszących kompetencje rodzicielskie (na wzór art. 44 uowrispz), osób do pomocy w sprawowaniu opieki nad dzieckiem, kierowanych okresowo do rodzin objętych wsparciem (na wzór art. 57 uowrispz), centrów wsparcia rodziny działających w każdej gminie (na wzór art. 76 uowrispz), dodatkowych świadczeń dla rodzin realizujących plany pomocy rodzinie (na wzór art. 83 uowrispz), czy samopomocowych grup wsparcia. Ten model pracy z rodziną i wsparcia rodziny był rozwijany przez organizatorów rodzinnej pieczy zastępczej – powiatowe centra pomocy rodzinie i sprawdził się w ramach trzynastu lat funkcjonowania systemu pieczy zastępczej, ustanowionego ustawą o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Był też realizowany w pojedynczych przypadkach w gminach – z efektami. Realizacja powyższej rekomendacji, czyli wdrożenie na poziomie gmin systemu do pracy z rodzinami napotykającymi trudności, zdaniem uczestników obrad komisji do spraw powiatów Stowarzyszenia Gmin i Powiatów Wielkopolski, przyczyni się do widocznego zmniejszenia liczby dzieci wymagających zabezpieczenia poza rodziną biologiczną, co znacząco przybliży do rozwiązania problemu braku liczby miejsc w pieczy zastępczej. Proponuje się wprowadzenie do ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej działań wskazanych w poniższych propozycjach zapisów: do art. 10 dodaje się ust. 5) w brzmieniu: 5) pracę z rodziną prowadzi zespół wsparcia dziecka i rodziny powoływany do każdego zgłoszonego przypadku kryzysu rodziny z dziećmi. W art. 15 ust. 1 [Zadania asystenta rodziny] zmienia się punkt 1 i 2 1. Do zadań asystenta rodziny należy w szczególności: 1) koordynowanie opracowania i realizacji planu pracy z rodziną we współpracy z członkami rodziny i w konsultacji z pracownikiem socjalnym, opracowującym diagnozę rodziny, oraz zespołem wsparcia dziecka i rodziny; 2) opracowanie, we współpracy z członkami rodziny i koordynatorem rodzinnej pieczy zastępczej oraz zespołem wsparcia dziecka i rodziny, planu pracy z rodziną, który jest skoordynowany z planem pomocy dziecku umieszczonemu w pieczy zastępczej. Dodaje się Rozdział 2 a w brzmieniu: Rozdział 2 a Ocena sytuacji dziecka w rodzinie przeżywającej trudności oraz ocena rodziny przeżywającej trudności Art. 17 a [Przedmiot oceny dokonywanej przez zespół wspierania dziecka i rodziny] Zespół wsparcia dziecka i rodziny ocenia: 1) sytuację dziecka w rodzinie przeżywającej trudności; 2) rodzinę przeżywającą trudności. Art. 17 b [Cele oceny sytuacji dziecka] Zespół wsparcia dziecka i rodziny dokonuje oceny sytuacji dziecka w rodzinie przeżywającej trudności w celu: 1) ustalania aktualnej sytuacji rodzinnej dziecka; 2) analizy stosowanych metod pracy z dzieckiem i rodziną; 3) modyfikowania planu pomocy dziecku; 4) monitorowania sytuacji dziecka; 5) oceny stanu zdrowia dziecka i jego aktualnych potrzeb; 6) oceny zasadności podjęcia działań zabezpieczających dziecko w innym miejscu poza rodziną biologiczną; 7) informowania sądu o potrzebie umieszczenia dziecka w placówce działającej na podstawie przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe (Dz. U. z 2024 r. poz. 737, 854, 1562 i 1635), przepisów o działalności leczniczej lub o pomocy społecznej. Art. 17 c [Osoby biorące udział w ocenie sytuacji dziecka] 1. Oceny sytuacji dziecka Zespół wsparcia dziecka i rodziny dokonuje na posiedzeniu z udziałem: 1) rodziców dziecka w rodzinie przeżywającej trudności; 2) pedagoga; 3) psychologa; 4) właściwego asystenta rodziny; 5) właściwego pracownika socjalnego. 2. Do udziału w posiedzeniu w sprawie sytuacji dziecka w rodzinie przeżywającej trudności mogą być zapraszani w szczególności przedstawiciele: sądu właściwego ze względu na miejsce zamieszkania rodziny, właściwego powiatowego centrum pomocy rodzinie, ośrodka pomocy społecznej, centrum usług społecznych, Policji, ochrony zdrowia, instytucji oświatowych oraz organizacji społecznych statutowo zajmujących się problematyką rodziny i dziecka, a także osoby bliskie dziecku. Art. 17 d [Terminy przeprowadzania oceny sytuacji dziecka] 1. Ocena sytuacji dziecka powinna być przeprowadzana w miarę potrzeb, jednak w przypadku dzieci w wieku poniżej 3 lat nie rzadziej niż co 3 miesiące, a w przypadku dzieci starszych nie rzadziej niż co 6 miesięcy. 2. Po dokonaniu oceny sytuacji dziecka Zespół wsparcia dziecka i rodziny formułuje na piśmie opinię dotyczącą zasadności dalszego pobytu dziecka w rodzinie, a następnie przekazuje ją do właściwego sądu. Art. 17 e [Cele oceny rodziny przeżywającej trudności] Zespół wsparcia dziecka i rodziny dokonuje oceny rodziny przeżywającej trudności pod względem predyspozycji do poradzenia sobie ze zdiagnozowanymi trudnościami oraz jakości opieki i pracy z dzieckiem. Art. 17 f [Terminy przeprowadzania oceny rodziny przeżywającej trudności] 1. Zespół wsparcia dziecka i rodziny dokonuje pierwszej oceny rodziny przeżywającej trudności nie później niż przed upływem miesiąca od powzięcia wiedzy o trudnościach w prawidłowym funkcjonowaniu rodziny. 2. Kolejna ocena jest dokonywana po upływie pół roku od dokonania pierwszej oceny, a następne nie rzadziej niż co 6 miesięcy. 2a. Do ocen, o których mowa w ust. 1 i 2, rodzina przeżywająca trudności może złożyć, w terminie 14 dni od dnia otrzymania oceny, zastrzeżenia do burmistrza/wójta. 2b. Burmistrz/wójt rozpatruje zastrzeżenia w terminie 14 dni od dnia ich otrzymania. 2c. W przypadku, gdy burmistrz/wójt nie rozpatrzy zastrzeżeń, o których mowa w ust. 2a, w terminie, o którym mowa w ust. 2b, uznaje się,że zastrzeżenia te zostały uwzględnione przez burmistrza/wójta. 2d. W razie uwzględnienia zastrzeżeń przez burmistrza/wojta ocenę rodziny przeżywającej trudności sporządza się po raz drugi. Do oceny sporządzonej po raz drugi przysługują zastrzeżenia na zasadach określonych w ust. 2a-2c. 3. W przypadku negatywnej ostatecznej oceny rodziny przeżywającej trudności, kolejna ocena jest dokonywana nie później niż w terminie 6 miesięcy od dnia dokonania tej oceny. W przypadku kolejnej negatywnej ostatecznej oceny Zespół wsparcia dziecka i rodziny kieruje do sądu opinię i wniosek o umieszczeniu dziecka w rodzinie zastępczej albo rodzinnym domu dziecka. 4. Zespół wsparcia dziecka i rodziny wyznacza termin oceny rodziny przeżywającej trudności, uwzględniając stopień przygotowania rodziny do wykonywania ich zadań. 5. Sporządzając opinię, o której mowa w ust. 3, Zespół wsparcia dziecka i rodziny bierze pod uwagę w szczególności możliwość zapewnienia dziecku stabilnego, rodzinnego środowiska wychowawczego. Wprowadzenie rekomendowanych zmian doprowadzi to rzeczywistego uruchomienia: a) po pierwsze zapisów art. 8 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, który mówi wprost o pracy z rodziną biologiczną, przeżywającą trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych, by nie musiało dochodzić do zabezpieczania dziecka poza swoją rodziną biologiczną; b) po drugie, gdy dochodzi do zabezpieczenia dziecka w pieczy zastępczej – do wykorzystania tej sytuacji zgodnie z zapisem art. 33 ust. 1 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, który mówi wprost o wykorzystaniu umieszczenia dziecka w pieczy zstępczej do pracy z rodziną biologiczną, umożliwiającej powrót dziecka do rodziny. Realne podjęcie działań wspierających rodzinę biologiczną pozwoli też, w przypadku stwierdzenia braku możliwości powrotu dziecka, na opracowanie (w oparciu o diagnozę rodziny i ocenę działań naprawczych rodziny) wniosku do sądu rodzinnego o pozbawienie władzy rodzicielskiej rodziców i umożliwienie dziecku przysposobienia w bezpiecznej rodzinie. Mając na uwadze powyższe, uprzejmie proszę o odpowiedzi na pytania: Jak Pani Ministra odniesie się do zaproponowanych przez Zarząd Stowarzyszenia Gmin i Powiatów Wielkopolski zmian w systemie wspierania rodziny i organizacji pieczy zastępczej? Czy te rekomendowane zmiany mają szansę na realizację? Czy w ministerstwie pracuje się nad innymi rozwiązaniami, które będą odpowiedzią na nasilający się kryzys dotyczący niewystarczającej liczby miejsc w pieczy zastępczej w stosunku do potrzeb? Z wyrazami szacunku Poseł Tadeusz Tomaszewski